رويکردها و طرحهای کيفی در پژوهشهای روانشناسی
nدر پژوهشهای کيفی میتوانيم از طرحهای زير نام ببريم:
nمطالعة موردی case study ،
nطرحهای روايتی narrative ،
nتئوری زمينهای grounded theory ،
nروش تاريخی historical method ،
nقومنگاری ethnography ،
nپديدارشناسی phenomenology ،
nتحقيق در عمل يا اقدام پژوهی action research ، و
nتحليل گفتگو discourse analysis
مطالعة موردی case study
مهمترين ويژگی پژوهش کيفی آن است که به مطالعة متمرکز يک مورد يا نمونه و مثال از پديده میپردازد.
روش مطالعة موردی، که غالباً به صورت مطالعات کيفی صورت میگيرد، يک رويکرد متمايز در تحقيق علمی است.
مطالعة موردی با توجهی که به مطالعة موردها دارد مشخص میشود نه با روشی که در مطالعة خود بهکار میگيرد.
برای مطالعة يک پديده، محقق میتواند اين مطالعه را در چارچوب مطالعة موردی عمومی انجام دهد يا اينکه از روشهای پژوهشی کيفی ديگر که حالت تخصصی دارند استفاده کند.
برخی از محققان به دلايل علاقة درونی خود بر مطالعة يک مورد معين تمرکز میکنند و برخی ديگر به مطالعة چند يا چندين مورد میپردازند تا از اين طريق تعميمپذيری موضوعها و الگوها را آزمون کنند.
در پژوهش روايتی، محقق به توصيف چگونگی زندگی افراد میپردازد، عموماً بر مطالعة يک فرد خاص تمرکز دارد، اطلاعات خود را از طريق جمعآوری داستانها فراهم میکند، از اطلاعاتی که جمعآوری کرده است برای بيان داستان زندگی آنان استفاده میکند، روايتهايی از تجارب زندگی افراد را به قلم میآورد، و معنای اين تجارب را ارائه میکند.
اين داستانها، در علوم تربيتی و روانشناسی، به تجارب کلاسهای درسی در مدرسه، يا به فعاليتهای خانه و مدرسه مربوط میشود.
طرح پژوهشی روايتی شامل به تصوير کشيدن افراد، مستندسازی تجارب آنان، بازگوکردن صدای آنان، و ارائة ديدگاههای آنان در بافت اجتماعی و فرهنگی معين است.
اين بدان معنا است که پژوهشگر تحقيقات روايتی بر اهميت يادگيری از مخاطبان مورد مطالعة خود تأکيد دارد.
تئوری زمينهای grounded theory
روش پژوهشی تئوری زمينهای، هم وسيلهای برای نظريهپردازی و هم يک مجموعه از فنون اجرايی در پژوهشهای کيفی است.
طرحهای پژوهشی تئوری زمينهای، که با گذشت زمان به صورت يک روش معمول در پژوهشهای روانشناسی درآمدهاند، به عنوان يک رويکرد طبيعیگرايی در تحقيق محسوب میشود که، با فاصله گرفتن از روش تقليلگرای تحقيقات تجربی، به يک رويکرد متناسب با بافت و زمينة رفتار رویآورده است.
تئوری زمينهيابی، مجموعهای از اقدامات نظامدار و کيفی برای ايجاد نوعی از تبيين عمومی (يا تئوری زمينهای) است که فرايند و عمل و تعامل ميان مردم را توضيح میدهد.
اقدامات مربوط به استفاده از اين روش شامل جمعآوری اطلاعات مصاحبهای اوليه، توليد و گزارش کردن مقولهها (يا موضوعهای) اطلاعات، و ايجاد يک پيکره يا الگوی بصری برای تبيين عمومی موضوع مطالعه است.
روش تاريخی historical method
پژوهش تاريخی، يک فرايند تحقيق نظامدار برای بررسی اطلاعات به منظور پاسخگويی به سؤالات در مورد پديدههای گذشته و دستيابی به فهم بهتر از وضعيت و عملکردها و گرايشها و مسائل کنونی در روانشناسی است.
روش تاريخی از چهار نظر مشابه ساير روشهای پژوهش کيفی است: 1)تأکيد بر مطالعة متن؛
2)مطالعة رفتار در وضعيت طبيعی به جای وضعيتهای تصنعی يا نظری؛
3)اهميت دادن به تماميت تجربه؛ و
4)مرکزيتدادن به تعبير و تفسير در فرايند پژوهش.
قومنگاری ethnography
روش قومنگاری احتمالاً قديمیترين و معمولترين رويکرد در پژوهشهای کيفی است.
با رواج بيشتر روشهای کيفی پژوهش در بين روانشناسان، رويکرد قومنگاری طرفداران بيشتری در اين حوزههای علمی پيدا میکند.
سرچشمة قومنگاری در دانشهای مردمشناسی و جامعهشناسی است.
مطالعة يک گروه از افرادی که الگوهای واحدی آنها را به هم مربوط میسازد نيازمند استفاده از روش قومنگاری است.
بنابراين، قومنگاری عبارت از توصيف يک فرهنگ يا گروه و نظام اجتماعی است.
ترديدی نيست که روش قومنگاری دارای يک نقش مهم در شناخت رفتار در بافتهای معين است.
دو موضوع اساسیِ موقعيت و دستيابی، مورد توجه قومنگاری است. آنچه از اين نظر بايد مورد توجه قرار گيرد اين است که شما مطالعات خود را در کجا میخواهيد انجام دهيد، در مورد چه کسانی میخواهيد تحقيق کنيد، و چگونه میخواهيد به وضعيت و مخاطبان مورد نظر دستيابيد.
يک روش ديگر برای دسترسی به مخاطبان مورد نظر اين است که تحقيق به صورت پنهان صورت گيرد. مشکل اساسی در اين مورد عبارت از بهکارگيری فريب و ملاحظات اخلاقی است.
پديدارشناسی phenomenology
روشهای پديدارشناسی در پی کشف ساختارهای هشياری در جريان تجارب انسانی است.
يک مطالعة پديدارشناختی به توصيف معنای تجربههای زندة افراد در مورد مفهوم يا پديدة معين میپردازد.
از ديدگاه پديدارشناختی، محققان پديدارشناسی روانشناختی در جستجوی ساختار نامتغير (يا جوهر) و معنای اصلی زيرين تجربه هستند.
آنان بر هدفمند بودن هشياری افراد، يعنی اينکه تجربهها هم دارای نمود بيرونی و هم آگاهی درونی، که مبتنی بر حافظه و تصور و معنا است، تأکيد میکنند.
اين محققان تمام پيشداوريهای خود را کنار میگذارند، تجارب خود را ناديده میگيرند (که نوعی از بازگشت به علوم طبيعی است)، و در عوض به شهود، تخيل، و ساختارهای جهانی برای دستيابی به تصويری درست از تجربه، اتکاء میکنند.
تحقيق در عمل يا اقدام پژوهی action research
nتحقيق در عمل، اساساً بر جنبههای کاربردی پژوهش تأکيد دارد. تمرکز اين روش بر اقدامات مفيد در برخورد با مسائلی است که عملاً در خانه و محيط آموزش و محيط کار رخ میدهد.
nطرحهای تحقيق در عمل به اقدامات نظاميافته از سوی روان شناسانی میپردازد که به جمعآوری اطلاعات برای بهبودبخشی راههای مربوط به اقدامات مناسب در زمينههای خاص زندگی خانوادگی و آموزشی و شغلی دست میزنند.
nدلايلی که امروزه در مورد اهميت اقدام پژوهی ارائه میشود از اين گونه است که اين نوع از تحقيق باعث تقويت گرايش به تغيير در خانه و مدرسه، برانگيختن مشارکت افراد گوناگون در اين محيط ها، اختيار دادن به افراد از طريق همکاری در پروژهها، ترغيب متخصصان روانشناسی مدرسه برای تمرکز بيشتر در عمل تربيتی، و ترويج فرايند آزمايش افکار جديد میشود.
تحليل گفتگو discourse analysis
روش تحليل گفتگو، يکی از متداولترين رويکردهای پژوهش کيفی در روانشناسی است که در دو دهة اخير رواج يافته است.
روش تحليل گفتگو فقط منحصر به استفاده از يک مجموعه روشهای تحليلی نيست بلکه يک روش بنيادی ارزيابی مجدد در بررسي موضوعهای مورد مطالعه در روانشناسی است.
اين روش، رويکردی است که تا حد بسيار زياد هماهنگ با مکتب فکری مشهور به ساختنگرايی اجتماعی (social constructivism) است که فهم از جهان يا واقعيتها را، به جای آنکه از نوع جوهرهای ثابت و جهانی به حساب آورد، محصول تعامل تاريخی و فرهنگی و اجتماعی میداند.
ساختنگرايی اجتماعی، به جای انديشيدن به فرايندها و خصوصيات ذهنی، توجه مطالعات روانشناختی را بر فعاليتهای فرهنگی و استدلالی متمرکز میسازد.
رويکرد ترکيبی mixed method approach
nطرح پژوهشی روش ترکيبی، مجموعه اقداماتی است برای جمعآوری، تحليل، و ترکيب اطلاعات کمّی و کيفی در يک مطالعة واحد به منظور شناخت مسألة تحقيق.
nاين روش، يک رويکرد پژوهشی درست است. مثلاً، از طريق سنجش هر دو دسته يافتههای يک تحقيق (کمّی) و فرايندهای يک تحقيق (کيفی)، میتوانيم تصويری پيچيده از پديدههای روانی ارائه دهيم.
nبه بيان ديگر، از اين طريق ما قادر هستيم، با جمعآوری و تلفيق (يا ادغام) انواع متفاوت اطلاعات در مورد يک پديدة معين، پژوهش خود را غنا بخشيم.
n
اين بهبودبخشی حاصل ترکيب نقاط قوت يک روش پژوهشی با جوانب محکم روش ديگر و خنثیسازی نقاط ضعف آنها است.
انواع روشهای ترکيبی
nانواع گوناگونی از روشهای ترکيبی تحقيق در دهة اخير ارائه شده است که در اينجا به سه طرح مهمتر اشاره میکنيم.
nدر طرح پژوهشی ترکيبی چندجانبه (triangulation mixed methods design) اين هدف دنبال می شود که به طور همزمان به جمعآوری اطلاعات کمّی و کيفی و تلفيق آنها میپردازيم تا بتوانيم شناخت کاملتری از مسألة پژوهش به دست آوريم.
nاز سوی ديگر، در طرح پژوهشی ترکيبی تبيينی (explanatory mixed methods design) محقق در ابتدا به جمعآوری اطلاعات کمّی اقدام میکند و سپس با جمعآوری اطلاعات کيفی میکوشد به تبيين و تشريح دقيق نتايج حاصل از اطلاعات کمّی بپردازد.
nروش سوم، طرح پژوهشی ترکيبی اکتشافی (exploratory mixed methods design) است که محقق ابتدا به جمعآوری اطلاعات کيفی میپردازد تا وضعيت يک پديده را کشف کند و سپس با جمعآوری اطلاعات کمّی به تبيين روابطی بپردازد که حاصل يافتههای اطلاعات کيفی است.
n
علاوه بر روشهای ترکيبی مذکور، ما میتوانيم از طرحهای پژوهشی چندروشی (multimethod research designs) نيز استفاده کنيم. اين نوع اخير وقتی به کار گرفته میشود که يک مجموعه از پروژههای پژوهشی در ارتباط درونی با يکديگرند و همگی زير يک عنوان واحد قرار میگيرند.
پنج شکل مهم از طرحهای ترکيبی
nتوالی کيفی- کمّی (Sequential qualitative-quantitative method)،
nتوالی کمّی- کيفی (Sequential quantitative-qualitative method)،
nکيفیسازی همزمان اطلاعات کمّی (Concurrent qualitizing quantitative data)،
nجمعآوری همزمان اطلاعات موازی کمّی و کيفی (Concurrent parallel data collection)، و
nروش پژوهشی ترکيبی پيچيده (Complex mixed method)
منبع : از
دکتر حسين لطف آبادی
استاد روان شناسی دانشگاه شهيد بهشتی
در اين وبلاگ سعي بنده بر اين است مطالبي را كه قبلاً گردآوري نموده ام ارايه نمايم و تا حدودي نياز مراجعه كننده را در زمينه علوم تربيتي و مديريت مرتفع سازم . و از آنجا كه بعضي مطالب را از اينترنت گرفته ام و نام نگارنده آن ها ذكر ننموده ام از صاحبان اثر پوزش مي طلبم و به ذكر ( منبع : اينترنت ) اكتفا نموده ام كه ان شاء الله در ارايه مطالب جديد اين نقيصه مرتفع خواهد شد .