علوم تربيتي - مديريت آموزشي

مديريت راهبردي چيست ؟ و بكارگيري آن چه ضرورتي دارد؟

راهبرد چيست ؟

مي‌توان مديريت راهبردي را اينگونه تعريف كرد: هنر و علم تدوين، اجراء و ارزيابي تصميمات وظيفه‌اي چندگانه كه سازمان را قادر مي­سازد به هدف‌هاي بلند مدت خود دست يابد. همانگونه كه از اين تعريف استنباط مي­شود در مديريت راهبردي براي كسب موفقيت سازماني بر چندين عامل تاكيد مي­شود: هماهنگ كردن مديريت، بازاريابي، امور مالي ( حسابداري )، توليد (عمليات )، تحقيق و توسعه و سامانه­هاي اطلاعات رايانه­اي در بسياري از دانشگاهها و دانشكده­ها.

مراحل مديريت راهبردي در برگيرنده سه مرحله مي­شود تدوين راهبرد، اجراي  راهبرد­ها و ارزيابي راهبرد­ها.

 مقصود از تدوين راهبرد:

مقصود از تدوين راهبرد اين است که ماموريت سازمان تعيين شود، شناسايي عواملي که در محيط خارجي، سازمان را تهديد مي­کنند يا فرصتهايي را بوجود مي‌آورند. شناسايي نقاط قوت و ضعف داخلي سازمان، تعيين هدف­هاي بلند مدت، در نظر گرفتن راهبرد­هاي خاص جهت ادامه فعاليت.

 مساله­هايي كه در زمينه تدوين راهبرد مطرح مي­شوند، عبارتند از: تعيين نوع فعاليتي كه سازمان مي­خواهد به آن بپردازد، فعاليت­هايي كه مي­خواهد از آنها خارج شود، شيوه تخصيص منابع، تصميم­گيري درباره گسترش يا متنوع ساختن فعاليت­ها، تصميم گيري در مورد ورود به بازارهاي بين­الملل، تعيين اينکه آيا شرکت بر آنست که در شرکتهاي ديگر ادغام شود يا يک مشارکت تشکيل دهد و شيوه مصون ماندن از حرکات تند رقيب که در صدد بلعيدن آن بر مي­آيند.

اجراي راهبرد­ها:

اجراي راهبرد­ها ايجاب مي­كند كه سازمان هدف‌هاي سالانه در نظر بگيرد، سياست­ها را تعيين كند، در كاركنان انگيزه ايجاد نمايد و منابع را به گونه‌اي تخصيص دهد كه راهبرد­هاي تدوين شده به اجرا درآيد. اجراي راهبرد­ها مستلزم توسعه فرهنگي است كه راهبرد­ها را تقويت نمايد، يك ساختار اثر بخش سازماني شالوده‌ريزي كند، تلاش‌هاي بازاريابي را هدايت نمايد، بودجه بندي كند، سامانه اطلاعاتي به وجود آورد و از آنها استفاده نمايد و سرانجام با توجه به عملكرد سازمان خدمات كاركنان را جبران نمايد (بين عملكرد و جبران خدمات كاركنان رابطه‌اي معقول برقرار كند ). اغلب اجراي راهبرد­ها را مرحله عملي تدوين راهبردي مي‌نامند. مقصود اجراي راهبرد­ها اين است كه كاركنان و مديران بسيج شوند و راهبرد‌هاي تدوين شده را به مرحله عمل در آورند.

ارزيابي راهبرد‌ها:

در مديريت راهبردي ارزيابي راهبرد­ها آخرين مرحله به حساب مي­آيد. مديران نياز شديد دارند كه بدانند راهبرد­هاي خاص و مورد نظر آنان در چه مرحله كارساز واقع مي­شوند: اصولا ارزيابي راهبرد­ها بدين معني است كه بايد در اين مورد اطلاعاتي را گردآوري كرد. براي ارزيابي راهبرد­ها سه فعاليت عمده به شرح زير انجام مي­شوند:

(1) بررسي عوامل داخلي و خارجي كه پايه و اساس راهبرد‌هاي كنوني قرار گرفته­‌ند.

(2) محاسبه و سنجش عملكردها

(3) اقدامات اصلاحي

 بدان سبب بايد راهبرد­ها را مورد ارزيابي قرار داد كه موفقيت امروز نمي­تواند موفقيت فردا را تضمين نمايد! موفقيت هميشه موجب بروز مسايل جديد و گوناگون مي­شود، سازماني كه به وضع كنوني خود بسنده نمايد يا دچار نخوت و تكبر شود، محكوم به فنا خواهد بود.

طبق اين تعريف يك راهبرد بايد سه چيز را مشخص كند.

چه اهدافي بايد محقق گردد.

بر روي كدام منابع، بازارها و محصول‌ها بايد تمركز نمود.

چگونه براي بهره  برداري از فرصت­هاي محيطي و مواجهه با تهديدهاي محيطي به منظور كسب يك مزيت رقابتي، منابع تخصيص يابد و چه فعاليت‌هايي انجام گيرد .

اصلاحات كليدي در مديريت راهبردي:

1 - راهبردي‌ها:      

 راهبردي‌ها افرادي هستند كه مسؤل موفقيت يا شكست سازمان مي­باشند. راهبردي­ها داراي عنوان­هاي مختلف شغلي، مانند مدير عامل، رييس، مالك، رييس هيات مديره، مدير اجرايي، كارآفرينان.

پژوهشگران بر اين اعتقاد هستند كه راهبردي­ها عهده دار سه مسؤليت اصلي هستند: ايجاد يك زمينه براي تغيير، ايجاد تعهد و احساس مالكيت و ايجاد توازن ثبات و نوآوري

2- بيانيه‌هاي ماموريت:     

بيانيه هاي ماموريت، سندي كه يك سازمان را از ساير سازمان‌هاي مشابه متمايز مي­نمايد. ماموريت سازمان نشان دهندة طيف فعاليت، از نظر محصول و بازار مي­شود. در بيانيه ماموريت پرسشي كه پيش روي همة راهبردي‌ها وجود دارد مطرح مي­شود يعني:
" ما به چه كاري مشغول هستيم ؟ " يك رسالت بيانگر ارزش و اولويت­هاي يك سازمان است. ماموريت يا رسالت باعث مي­شود كه راهبردي‌ها در باره ماهيت و دامنه  
فعاليت­هاي كنوني سازمان بينديشند و نيز جذابيت‌هاي بالقوه بازارها و فعاليت‌هاي آن را مورد ارزيابي قرار دهند. رسالت يا ماموريت سازمان نموداري است كه مسير آينده سازمان را مشخص مي­نمايد.

3- فرصت‌ها و تهديدهاي خارجي:

مقصود رويدادها و روندهاي اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي، بوم شناسي، محيطي، سياسي قانوني، دولتي، فنّاوري و رقابتي است كه مي­توانند به ميزان زيادي در آينده به سازمان منفعت يا زيان برسانند. فرصتها و تهديدها به ميزان زيادي خارج از كنترل يك سازمان است از اين رو از واژه خارجي استفاده مي­كنند. اصل اساسي مديريت راهبردي اين است كه سازمان بايد براي بهره جستن از فرصت‌هاي خارجي و پرهيز از اثرات ناشي از تهديدات خارجي يا كاهش دادن آنها درصدد تدوين راهبرد‌هايي برآيند. بدين دليل شناسايي نظارت و ارزيابي فرصت‌ها و تهديدات خارجي مي­توانند موفقيت سازمان را تضمين نمايند.

 4-نقاط قوت و ضعف داخلي:

در زمره فعاليت­هاي قابل كنترل سازمان قرار مي‌گيرند كه سازمان آنها را به شيوه‌اي بسيار عالي يا بسيار ضعيف انجام مي­دهد. يكي از فعاليت‌هاي اصلي و ضروري مديريت راهبردي اين است كه نقاط قوت و ضعف دواير و واحدهاي سازمان را شناسايي و آنها را ارزيابي مي­كند. سازمان مي­كوشد راهبرد‌هاي را به اجراء در آورند كه نقاط قوت داخلي تقويت شود و نقاط ضعف‌هاي داخلي برطرف گردد (يا بهبود يابد ).

5- هدف‌هاي بلند مدت:

مي­توان هدف­هاي بلند مدت را به صورت نتيجه­هاي خاصي كه سازمان مي­كوشد در تامين ماموريت خود به دست آورد تعريف كرد. مقصود از دوره بلند مدت، دوره­اي است كه بيش از يك سال باشد. از آن نظر اين هدف­ها براي موفقيت سازمان لازم و ضروري هستند كه تعيين كننده مسير سازمان مي­باشد. آنها به سازمان كمك مي­كند ارزيابي را انجام دهد، هم‌افزايي كند، اولويت­ها را تعيين نمايد، امور را هماهنگ كند و براي برنامه ريزي سازماندهي، ايجاد انگيزه در كاركنان و كنترل فعاليت­هاي سازمان به شيوه‌اي اثر بخش عمل نمايد. هدف­هاي بلند مدت مي‌توانند چالش­گر، قابل سنجش، باثبات، معقول و روشن باشند.

6-راهبرد­ها:

راهبردها ابزاري هستند كه سازمان مي­تواند بدان وسيله به هدف‌هاي بلند مدت خود دست يابد. راهبردهاي سازمان مي­توانند به صورت گسترش دادن فعاليت در سطح جغرافيايي، تنوع بخشيدن به فعاليتها، كاهش هزينه­ها، تفويض بسياري از اختيارات باشد.

7-هدف سالانه:

هدفهاي كوتاه مدت هدفهايي هستند كه سازمان براي رسيدن به هدف­هاي بلند مدت بايد به آنها دست يابد. هدف‌هاي سالانه، مانند هدف­هاي بلند مدت، بايد قابل سنجش، به صورت كمي، چالشگر، واقعي، سازگار با ساير هدف‌ها و اولويت بندي شده باشند.

8-سياست‌ها:

سياست ابزاري است كه بدان وسيله مي­توان به هدف‌هاي سالانه دست يافت. مقصود از سياست، رهنمودها، مقررات و رويه‌هايي است كه سازمان براي دستيابي به هدف‌هاي اعلان شده رعايت مي­كند. هنگام تصميم گيري از سياست‌ها به عنوان رهنمود استفاده مي­شود و همچنين سياست‌ها تعيين كننده شرايط روزمره و تكراري سازمان مي­باشند.

الگوي مديريت راهبردي

مي­توان با استفاده از يك الگو، فرايند مديريت راهبردي را به بهترين شكل ممكن مورد مطالعه قرار داد و آن را به كاربرد.

 مديريت راهبردي چيست ؟

تصميمات و فعاليت‌هاي يكپارچه در جهت توسعه راهبرد مؤثر، اجراء و كنترل نتايج آنهاست. بنابراين مديريت فعاليت‌هاي مربوط به بررسي، ارزشيابي و انتخاب
 راهبرد­ها، اتخاذ هرگونه تدابير دروني و بيروني سازماني براي اجراي اين راهبرد­ها و در نهايت كنترل فعاليت‌هاي انجام شده را در بر مي­گيرد.

ضرورتهاي استفاده از مديريت راهبردي در چيست ؟

با نگاهي دقيق به مفهوم راهبردي مي­توان به ضرورت استفاده از آن پي برد. با توجه به تغييرات محيطي كه در حال حاضر شتاب زيادي به خود گرفته است و پيچيده شدن تصميمات سازماني، لزوم بكارگيري برنامه‌اي جامع براي مواجه با اينگونه مسايل بيش از گذشته ملموس مي­شود. اين برنامه چيزي جز برنامه راهبردي نيست. مديرت راهبردي با تكيه بر ذهنيتي پويا، آينده نگر، جامع نگر و اقتضايي راه حل بسياري از مسايل سازمانهاي امروزي است. پايه مديريت راهبردي بر اساس ميزان دركي است كه مديران از سازمان­هاي رقيب، بازارها، قيمت­ها، عرضه كنندگان مواد اوليه، توزيع كنندگان، دولت‌ها، بستانكاران، سهامداران و مشتريان كه در سراسر دنيا پراكنده‌اند و اين عوامل تعيين كنندگان موفقيت جاري در دنياي امروز است. پس يكي از مهمترين ابزارهاي كه سازمان‌ها براي حصول موفقيت در آينده مي­توانند از آن بهره گيرند مديريت راهبردي خواهد بود.

مزاياي بكارگيري مديريت راهبردي:

مديريت راهبردي به سازمان اين امكان را مي­دهد كه به شيوه‌اي خلاق و نوآور عمل كند و براي شكل دادن به آينده خود به صورت انفعالي عمل نكند. اين شيوه مديريت باعث مي­شود كه سازمان داراي ابتكار عمل باشد و فعاليت‌هايش به گونه‌اي در آيد كه اعمال نفوذ نمايد، ( نه اينكه تنها در برابر كنش­ها، واكنش نشان دهد ) و بدين گونه سرنوشت خود را رقم بزند و آينده را تحت كنترل در آورد.

از نظر تاريخي، مزيت اصلي مديريت راهبردي اين بوده كه به سازمان كمك كند تا از مجراي استفاده نمودن از روش منظم­تر، معقولتر و منطقي­تر راه‌ها يا گزينه‌هاي راهبردي را انتخاب نمايد و بدين گونه راهبرد‌هاي بهتري را تدوين نمايد. ترديدي نيست كه اين يكي از منافع اصلي مديريت راهبردي است ولي نتيجه تحقيقات كنوني نشان مي­دهد كه اين فرآيند مي­تواند در مديريت راهبردي­ نقش مهم تري ايفا كند. مديران و كاركنان از طريق در گير شدن در اين فرآيند خود را متعهد به حمايت از سازمان مي‌نمايند و يكي ديگر از مهمترين منافع مديريت راهبردي اين است كه موجب تفاهم و تعهد هر چه بيشتر مديران و كاركنان مي­شود. يكي از منافع بزرگ مديريت اين است كه موجب تفاهم و تعهد هرچه بيشتر مديران و كاركنان مي­شود. يكي از منافع بزرگ مديريت راهبردي اين است كه موجب فرصتي مي‌شود تا به كاركنان تفويض اختيار شود.  تفويض اختيار عملي است كه به وسيله آن كاركنان تشويق و ترغيب مي­شوند در فرآيندهاي تصميم گيري مشاركت كنند. خلاقيت،  نوآوري و خيال پردازي را تمرين نمايند و بدين گونه اثر بخشي آنان افزايش خواهد يافت. 

1) ماهيت تدوين راهبرد:

كار يا فعاليت ما چيست ؟

ديدگاه كنوني درباره ماموريت سازمان، ريشه در رهنمودهايي دارد كه پيتر دراكر در دهه 1970 ارايه كرد. اغلب او را "پدر مديريت نوين " مي‌نامند و اين به سبب تحقيقاتي است كه براي نخستين بار در سازمان جنرال موتورز انجام داد و نيز به سبب 22 كتاب و صدها مقاله‌اي است كه نوشته و منتشر كرد. بررسي‌هاي بازرگاني ‌هاروارد، دراكر را، كه اينك نهمين دهه زندگي خود را مي­گذراند "متفكر برجسته مديريت اين عصر "ناميد.

(براي آگاهي از رهنمودهاي پيتر دراکر به نشاني::www.cgs.edu/faculty/druckerp.htmمراجعه کنيد.)

 دراكر مي­گويد كه طرح اين پرسش "فعاليت ما چيست؟" مترادف با پرسش اين سؤال است: "ماموريت ما چيست؟" " بيانيه ماموريت سازمان " جمله يا عبارتي است كه بدان وسيله مقصود يك سازمان از مقصود سازمان مشابه متمايز مي­شود و آن بيان كننده " علت وجودي " سازمان است. با استفاده از ماموريت سازمان مي­توان به اين پرسش اساسي يا اصلي پاسخ داد: " فعاليت ما چيست؟" اصولا ماموريت سازمان كه به شيوه روشن بيان گردد مي‌تواند هدف‌هاي بلند مدت را تعيين و راهبرد‌ها را تدوين نمايد.

بيانيه ماموريت را گاهي گزاره اعتقادات، بيان مقصود، بيان فلسفه، بيان باورها، بيان اصول سازمان، بيان چشم‌اندازهاي سازمان يا گزاره‌اي مي­نامند كه معرف سازمان است. بيانيه ماموريت بيانگر چشم‌اندازهاي بلند مدت سازمان در قالب آنچه كه مي­خواهد باشد و كساني كه مي­خواهد به آنها خدماتي را ارايه نمايد،  است. هر آنچه سازماني براي موجوديت خود دليلي دارد، حتي اگر راهبرديها اين دليل يا دليل‌ها را، به صورتي آگاهانه، مكتوب ننموده باشند. تعيين دقيق بيانيه ماموريت به عنوان اولين قدم در مديريت راهبردي از طرف صاحب نظران و دانشگاهيان شناخته شده است.