علوم تربيتي - مديريت آموزشي

شيوه‎هاي مديريت كلاس و مهارت‎هاي ارتباط با دانش‎آموز

 زيبا‎ هاشمي فشاركي *

 چكيده

مسأله مديريت كلاس از ديرباز به مثابه پيچيده‎‎ترين  موضوع شناخته شده است، تشكيل و اداره‎ي كلاس درس با 30 نفر دانش‎آموز يا بيشتر از وقت گيرترين و حساس‎ترين فعاليت‎هاي حرفه‎اي يك معلم مي‎باشد. دليل اين پيچيدگي را مي‎توان تغييرات و تحولات و تفاوت‎هاي فردي هر يك از فراگيران دانست، اما آيا جادوي خاصي وجود دارد كه بعضي از معلمان را قادر مي‎سازد تا به محض رسيدن آشوب را آرام سازند و با يك نگاه بدرفتاري را فرونشانند و كلاس را با كار مثبت و با برنامه‎هاي شاد فعال نمايند؟

مطالعاتي كه درباره مديريت كلاس صورت گرفته به مهارت‎هاي خاصي كه معلمان كارآمد از خود نشان داده‎اند توجه دارد. اهميت سازماندهي كلاس و برنامه‎ريزي در تدريس بيشتر از اهميت مديريت كلاس نيست، رعايت اصول مديريت و در نظر گرفتن قوانين مشخص، ايجاد رابطه‎ي مناسب با فراگيران، توجه به تفاوت‎هاي فردي آنان و تدريس فعال و ... از نكات مهم در اداره كلاس مي‎باشد.

  *  شاغل در آموزش و پرورش ناحيه 4.
مديريت كلاس و آموزش بدون ايجاد رابطه با فراگيران معنايي ندارد، معلمان در همان آغاز كار خود پي مي‎برند كه نحوه‎ي برقراري ارتباط با دانش‎آموزان بسيار اهميت دارد ولازم است مربيان به تأثير نوع ارتباط خود بر شكل گيري گرايش‎هاي انگيزشي دانش‎آموزان توجه زيادي نمايند. بطور كلي مديريت كلاس را مي‎توان تهيه تداركات و اتخاذ شيوه‎هاي لازم براي ايجاد و حفظ محيط اثر بخش دانست.

 مقدمه

يكي از عمده‎‎ترين  مسائلي كه از ديرباز در امر تعليم و تربيت مهم به نظر مي‎رسد، مديريت كلاس و  راه‎هاي برقراري ارتباط با دانش‎آموزان مي‎باشد. مديريت كلاس درس، اداره‎ي دانش‎آموزان از طريق به كارگيري كاركردهاي مديريت آموزشي: يعني برنامه‎ريزي، سازماندهي، هدايت و رهبري، نظارت وكنترل وارزشيابي جهت تحقق اهداف آموزش مي‎باشد. فراگيران داراي تفاوت‎هاي فردي زيادي هستند. معلم بايد با شناخت علايق و استعدادها با دانش‎آموزان ارتباط برقرار نمايد در اداره‌‎ي كلاس موفق باشد. در اين مقاله سعي شده است شيوه ‎هاي مديريت كلاس و راه‎هاي برقراري با فراگيران مورد بررسي قرار گيرد، زيرا همه‎ي جوامع انساني انتظار دارند كه مدرسه در كودكان آنان تغييرات مثبتي ايجاد نمايد تا آنها قدرت استدلال، نقادي و حضور در جامعه را پيدا نمايند. بنابراين معلم به مثابه برنامه‎ريز نظام كلاس درس بايد با توانايي، دانايي و خلاقيت خاص خود فراگيران را ياري دهد تا در امور مختلف زندگي موفق باشند.

 مديريت كلاس چيست؟

منظور از مديريت كلاس درس،[1] طيف وسيعي از تكنيك‎ها و روش‎هايي است   كه براي تسهيل در امر آموزش، بالا بردن مدت زمان يادگيري، ايجاد و تداوم فضايي دلپذير و خوشايند در كلاس، ممانعت از رفتارهاي نابسامان و خلل آفرين و حاكميت نظم و انضباط بر كلاس، به كار برده مي‎شود. اين تكنيك‎ها متضمن مهارت‎هاي ارتباطي، مديريتي و تدابير آموزشي است (مشايخي، 1383).

برخورد معقول با نظام اجتماعي كلاس، تسلط در طراحي آموزشي، توجه به تفاوت‎هاي فردي و آمادگي براي تدريس قبل از ورود به كلاس از جمله عوامل مهم و مؤثر در رسيدن به هدف‎هاي تربيتي به شمار  مي‎آيند. در اين ميان مديريت  كلاس درس از اهميت  بسزايي

برخوردار است و عواملي از قبيل تنظيم برنامه درسي، سازماندهي مراحل كار و منابع، سازماندهي به منظور افزايش كارايي، نظارت بر پيشرفت دانش‎آموزان و پيش بيني احتمالي را شامل مي‎شود (صفوي، 1371). ديوك، مديريت كلاس را تهيه تداركات و اتخاذ شيوه‎هاي لازم براي ايجاد و حفظ محيط اثر بخش تعريف مي‏كند. (ديوك، 1980).

 عناصر مؤثر بر مديريت كلاس:

1ـ برنامه‎ريزي: معلماني كه طرح را به صورت صريح و روشن بيان مي‎كنند و به اجرا در مي‎آورند، برنامه‎ريزان موفقي هستند و ارزش آن را درك مي‎كنند. (والش،[2]1992).

2ـ وضع قوانين ساده و مؤثر: هدف قوانين مدرسه و كلاس، افزايش پيشرفت اجتماعي وعلمي دانش‎آموزان است (كانجلوسي،[3]1990). معلمان به فراگيران ياد مي‎دهند كه  چطور به قوانين عمل كنند وعمل به آن را ادامه دهند.

3ـ بازخورد مثبت در آغاز كار: معلمان موفق شيوه‎هاي تدريس و كنترل كلاس را در آغاز سال تحصيلي با دانش‎آموزانشان به بحث وتبادل نظر مي‎گذارند و فرصت‎هايي را فراهم مي‎كنند تا دانش‎آموزان قوانين را با سؤال در مورد آنها خوب بفهمند (لومباردي،[4]1992، تاوبر،[5]1990)

4ـ جهت‎دهي روشن و واضح: اين نكته يكي از مهم‎ترين عملكردهاي معلم است (لانگ،[6]1985). اگر چه  جهت‎دهي‎هاي آموزشي يا روش‎هاي كلاسي بايد مختصر و واضح باشند ولي با توجه به اهميت آنها بايد مثبت باشند. جهت دهي منفي باعث ايجاد روحيه شكست در دانش‎آموزان مي‎شود.

5ـ تصويرسازي، سازمان‎دهي و كنترل كلاس: دو جنبه در مرتب سازي كلاس از همه مهم‎تر است الف) توانايي و تسلط ديد معلم به طوري كه همه‎ي دانش‎آموزان را در هر زمان ببيند ب) بهبود وضعيت رفت و آمد در كلاس  تا معلم بتواند به سادگي با حركت به موقع از  بسياري مشكلات جلوگيري كند. بنابراين بهتر است نيمكت‎ها بصورت (U) شكل يا دايره‎اي چيده شوند.

 6ـ ثبت نمرات و امتيازات: هر معلمي اين وظيفه را دارد و معلم براي منصف بودن، منطقي بودن و با ثبات بودن نيازمند به روش منظم براي ثبت و نگهداري اطلاعات و نمرات دارد. (نصرآبادي و نوروزي، 1382).

 اصول مديريت كلاسي

1ـ امكان فعاليت‎هاي يادگيري معنادار را فراهم سازيد‍: يك عامل مهم براي پيدا كردن فعاليت‎هاي با معنا بدست آوردن اطلاعات لازم از دانش‎آموزان، علاقه‎ها، روش فكري وميزان آمادگي آنان است.

2ـ كلاس را به محيط حمايت كننده تبديل كنيد: كلاس بايد محيطي باشد كه در آن، به نيازهاي زيستي، ايمني، تعلق و احترام به نفس در حد اعلاي ممكن پاسخ داده شود.

3ـ براي يادگيري موفقيت‎آميز، فرصت‎هاي لازم را فراهم آوريد: همه‎ي دانش‎آموزان بايد امكان تجربه موفقيت رادر كلاس داشته باشند، اين تجربه ممكن است از سهيم‎شدن در كار تا پيشرفت در درسي خاص تغيير كند.

4ـ به دانش‎آموزان كمك كنيد، هدف‎هاي مربوط به اصلاح خود را تعريف كنند: هدفهايي كه دانش‎آموزان انتخاب مي‎كنند در رفتار موفقيت‎آميز آنان تأثير دارد. احتمال بروز رفتارهاي سازنده و دانش‎آموزاني كه هدف‎هاي مربوط به اصلاح خود را دنبال مي‎كنند، بسيار بيشتر از آنهايي است كه فقط در پي هدف‎هاي عملي كلاس هستند.

5ـ درباره‎ي نتايج كار، اطلاعات لازم را در اختيار دانش‎آموزان بگذاريد: گفتن نتايج كار توسط معلمان، با موفقيت دانش‎آموزان رابطه نزديك دارد. زيرا آنها درباره‎ي خود و رابطه با كارهايشان داوري مي‎كنند و كارهايشان را تحليل مي‎كنند.

6ـ دانش‎آموزان را در تصميم گيري شركت دهيد: دانش‎آموزان نياز دارند كه احساس كنند در مورد كارهايي كه انجام مي‎دهند مختارند، اگر مديريت كلاس ضعيف باشد، آنها احساس مي‎كنند كه در مورد يادگيري خود  اختيار ندارند.

7ـ براي روزهاي «بد» برنامه‎ريزي كنيد: گاهي موفق‎‎ترين  معلمان نيز با وجود برنامه‎ريزي از تدريس باز مي‎مانند، در اين صورت با يك پيش برنامه كلي و با معنا براي مواقع اضطراري مي‎توان دانش‎آموزان را كاملاً مشغول كرد.

8ـ رفتارهاي مناسب را تقويت كنيد: با تقويت رفتار مناسب مي‎توان از بروز رفتار نامناسب جلوگيري كرد. معيار مديريت موفق در كلاس پرهيز از مشكلات است نه صرفاً برخورد با رفتارهاي نامناسب. (اسماعيلي‎نسب، 1383)

چهار قانون مديريت كلاس

1ـ آنها را وارد كنيد: اين قانون سه مرحله دارد. الف) خوش آمد گفتن، معلم با حضور خود قبل از ورود شاگردان نقش ميزبان را اجرا مي‏كند ب) نشستن، ترتيب نشستن براساس نوع درس، سن دانش‎آموزان و ماهيت فعاليت آموزشي متفاوت خواهد بود. ج) شروع كردن، شروع درس بطور يكنواخت و بدون معطلي نه تنها به ساعت و ترتيب ورود دانش‎آموزان بستگي دارد، بلكه به آمادگي ذهني آنان نيز وابسته است.

2ـ آنها را رها كنيد: گري و ريچر[7](1988) مطرح مي‎كنند كه «ساختار پايان درس به دنبال احساسي آرامشي كه از تمام شدن آن  حاصل مي‎شود براحتي پايان يافته تلقي مي‎شود». بنابراين معلمان بايد در مرحله نتيجه گيري از درس وتعطيل كردن، كلاس را مدنظر قرار دهند. زيرا اگر يك جلسه‎ي سودمند، با سر و صدا، هرج و مرج و فشارهايي خاتمه يابد، اثر پايدار تجربه يادگيري مفيد از دست رفته و توسعه روابط مطلوب ميان معلم و كلاس ضايع مي‎شود.

3ـ پيشرفت در آن: «آن» به بخش اصلي درس، ماهيت، محتوا و سبك ارائه محتواي درس دلالت مي‏كند، احساس اعتماد به نفس در شاگردان و شايستگي در موضوع درسي خاص، تا حد زيادي به توانايي معلم جهت پيشروي در درس بستگي دارد. مشكلات يادگيري و مسائل رفتاري حاصل از آن اغلب به دليل اينكه محتواي درس با توانايي شاگردان مطابقت ندارد، ايجاد مي‎شود. از سبك ارتباط مردم با يكديگر، روابط مثبت توسعه مي‎يابد.

4ـ همگامي با آنان: معلمان روابط شخصي پسنديده با دانش‎آموزان خويش را از طريق پروراندن اعتماد متقابل توسعه مي‎دهند. براي اينكه اين امر بنحو مؤثري انجام شود لازم است معلمان نسبت به هر دانش‎آموز بعنوان يك فرد، آگاهي داشته و نسبت به كلاس بعنوان يك مجموعه حساس باشند. (صباغيان، 1375)