مباحثي در ارتباط با كلاس هاي چند پايه
پیشینه کلاس های چند پایه
تدریس در کلاس های چند پایه، پدیده تازه ای نیست. در برخی از کشورها، به ویژه در کشورهای اسلامی، چندین قرن از این روش آموزشی در مدرسه های مذهبی استفاده شده است. در کشورهایی مثل چین و نپال، پیش از اجباری شدن آموزش ابتدایی و نیز در کشورهایی که تحت سلطه استعمار قرار داشتند، تدریس در کلاس های چند پایه از قدمت یکصد ساله برخوردار است.
در کشور ما نیز عوامل جمعیت شناختی، جغرافیایی، تاریخی، سیاسی، اقتصادی، دینی و فلسفی در تشکیل کلاس های چند پایه اثر چشمگیری داشته اند و از این روش تدریس برای برآوردن نیاز آموزش همگانی استفاده شده و می شود.
اگر چه در نظام آموزش و پرورش کشور ما، به منظور برقراری عدالت آموزشی، یعنی دادن حق طبیعی آموزش به تمامی کودکان واجب التعلیم کشور، از تدریس در کلاس های چند پایه استفاده می شود، اما بررسی های انجام شده در این مقوله مهم آموزشی و پرورشی، اجمالی و پراکنده اند و هیچ اقدام جدی و مثبتی در این زمینه صورت نگرفته است.
حتی از نتایج بررسی های انجام شده نیز استفاده ای نشده است .بنابراین می توان گفت در کشور ما، این بخش از آموزش و پرورش، نادیده انگاشته شده است .از جمله تحقیقات انجام شده دراین زمینه، تحقیقی است پیرامون کلاس های چند پایه که بر اساس نتایج آن، بخشنامه توصیه شده است: " کلاس های ادغامی از پایه های متوالی تشکیل شوند و نظارت، پیگیری و اصلاح امور آن ها از اولویت بیش تری برخوردار شود. همچنین برنامه ورزش این کلاس ها، برای هر پایه، به صورت مجزا طراحی شود."
توسعه کلاس های چند پایه در بسیاری از کشورها به عنوان یک ضرورت شناخته شده است. در هندوستان 77 درصد مجموع مدرسه های ابتدایی، چند پایه هستند. این امر از عوامل متعددی ناشی شده است؛ از جمله: مسائل جغرافیایی ( نواحی صعب العبور، فقدان حمل و نقل آسان، پراکندگی مناطق و ... )، عوامل جمعیت شناختی ( نواحی کم جمعیت )، کمبود کلاس درس، مهاجرت و جابه جایی ( قبایل چادرنشین و مهاجران موقت ) و وضع نامساعد مردم از نظر اقتصادی و فرهنگی ( نیاز به نیروی کار کودکان و ضروری ندانستن آموزش دختران.)
ویتنام نیز از جمله کشورهایی است که منابع قابل توجهی را برای گسترش آموزش در کلاس های چند پایه اختصاص داده و این نوع آموزش را به عنوان روشی آموزشی به رسمیت شناخته است و نیز خواستار ارتقای گسترده آن شده است. عوامل متعددی سبب به وجود آمدن چنین پدیده ای در ویتنام شده اند، از جمله: شرایط سخت اقلیمی و منطقه ای این کشور که رفت و آمد را با مشکل مواجه کرده است، جمعیت بسیار پراکنده ساکن در مکان هایی که دسترسی به آن ها بسیار مشکل است، رشد کم اقتصادی، به حدی که هنوز تعداد زیادی از مردم بی خانمان هستند، نقش خانواده به عنوان یک واحد اقتصادی کاملاً خودکفا و مستقل و استفاده از کار کودکان به عنوان منبع مهم نیروی کار. البته دلایل دیگری نیز در این امر دخالت دارند. از جمله این که: کلاس های چند پایه کوچک هستند و می توان آن ها را ارزان تر از یک مدرسه چند کلاسه دایر کرد و پراکندگی آن ها نیز می تواند طوری باشد که نزدیک به محل اقامت دانش آموزان باشند. از طرف دیگر اختصاص دادن نیروی انسانی کافی به مدرسه های تک پایه با شرایط دشوار اقلیمی این نواحی امکان پذیر نیست و تعداد معلمانی که حاضرند در مناطق خاص و دور افتاده خدمت کنند، نسبتاً کم است .
ژاپن نیز یکی دیگر از کشورهایی است که با تصویب قوانینی از جمله: " قانون اصلاح آموزش و پرورش در مناطق دور افتاده " و "گام های اضطراری برای مناطق دارای جمعیت پراکنده "، اقدام به تشکیل کلاس های چند پایه کرده است و سعی دارد استانداردها را در این کلاس ها بالا ببرد و به این منظور، مجوزهای خاصی برای افزایش حقوق معلمان این کلاس ها، تأمین مسکن آن ها، فراهم کردن وسایل حمل و نقل، امکانات بهداشتی، خدمات پزشکی و پرستاری برای معلمان و دانش آموزان و افزایش سهم خزانه داری ملی برای توسعه ساختمان ها، ورزشگاه ها و مسکن معلمان در مناطقی که کلاس های چند پایه دارند، صادر شده است .
بررسی ها در ایالات مختلف آمریکا نشان می دهند که گر چه روش گروه بندی بر اساس سن هنوز در حال توسعه است و مخالفت هایی با کلاس های چند پایه می شود، اما در برخی از ایالت ها، این کلاس ها برای متخصصان آموزشی یک انتخاب برتر است. در بسیاری از مدرسه ها، معلمان پیشنهاد ادغام کلاس ها را کرده اند و حتی دیوار کلاس ها را برداشته اند؛ زیرا معتقدند، افرادی که در جامعه و خانواده زندگی می کنند، چند سنی هستند و آموزش باید نمونه ای از زندگی واقعی باشد. بنابراین، برای این که کلاس ها انعکاسی از زندگی واقعی باشند، دانش آموزانی با سنین متفاوت می توانند در یک کلاس حاضر شوند .
در رابطه با تأثیرات مثبت و منفی کلاس های چند پایه یا بی تأثیر بودن آن ها بر فرآیند یاددهی – یادگیری، تحقیقات متعددی انجام شده است که به نتایج متفاوت وغیر یکسانی رسیده اند. برخی از آن ها استفاده از کلاس های چند پایه را در درس هایی چون قرائت، ریاضی و دیگر موضوعات فهمیدنی سودمند نمی دانند و برخی دیگر هم محدودیت هایی برای این گونه کلاس ها برشمرده اند. مثلاً این که: تفکیک دانش آموزان در کلاس دشوار است، فشار کار بر معلم زیاد است، به نیازهای فردی دانش آموزان کم تر توجه می شود، فضای فیزیکی کلاس برای همه گروه های دانش آموزی وسعت کافی ندارد و آن ها نمی توانند فعالیت های خود را تحت راهنمایی معلم انجام دهند.
خلاصه تجربیات به دست آمده در کشورهای:استرالیا، بنگلادش، جمهوری خلق چین، هند، اندونزی، جمهوری کره، مالزی، مالدیو، نپال، پاکستان، فیلیپین، و تایلند تأکید می کند که: برنامه ریزی آموزش ابتدایی و فهرست حداقل توانایی های آموزشی، برای کلاس های چند پایه طراحی و تهیه نشده اند. بنابراین، به کارگیری برنامه های مدرسه ای رایج در این گونه کلاس ها با مشکلاتی روبه رو است، معلمان این کلاس ها با کمبود مواد و وسایل آموزشی مواجهند. ارزشیابی مستمر و مداوم که نیاز ضروری دانش آموزان چنین کلاس هایی است به خوبی صورت نمی گیرد .علاوه بر این ها، بسیاری از معلمان این کشورها در کلاس های آموزشی چند پایه کار می کنند، اما برای تعداد کمی از آن ها تربیت معلم قبل یا در حین تدریس تشکیل می شود و همچنین سیستم آموزشی این کشورها به طور کلی توجه کافی به کارکرد مناسب این مدرسه ها ندارد.
پاوان و میلر بروس در تحقیقات دیگری نشان دادند که برنامه های کلاس های چند پایه باعث ارتقای سطح آموزش در بسیاری از مدرسه ها شده و نتایج بهتری از آموزش سنتی داشته است. پاروان، 64 مورد مطالعه در آمریکا و کانادا انجام داد و متوجه شد که اکثر کلاس های چند پایه ( 58 درصد ) در پاسخ به تست ها، موفقیت بیش تری داشته اند و در مورد بهداشت روانی نیز 52 درصد آن ها از وضعی بهتری برخوردار بوده اند . هفت مورد تحقیق در زمینه مقایسه وضعیت دانش آموزانی که تمام دوره ابتدایی خود را در مدرسه های تک پایه گذرانده اند و دانش آموزانی که در کلاس های چند پایه تحصیل کرده اند، نشان می دهد که دانش آموزان کلاسهای چند پایه موفقیت تحصیلی بیش تری داشته اند.
سیمون ویمن در تحقیقی که در سال 1995 منتشر کرد، ضمن بررسی 65 تحقیق در زمینه کلاس های چند پایه که 33 مورد آن در ایالات متحده انجام شده است، نتایج تست های استاندارد را در کلاس های تک پایه یا چند پایه مقایسه کرد و نتیجه گرفت که عموماً نتایج برابر هستند، در حالی که تحقیقات دیگر، تفاوت هایی را گزارش کرده اند.
بررسی تأثیرات کلاس های چند پایه در کالیفرنیا نشان می دهد، این کلاس ها ضمن این که فرصت خوبی برای انجام کار گروهی و برقراری ارتباط دانش آموزان با یکدیگر فراهم می کنند، رشد اجتماعی و درک متقابل آنان را نیز بالا می برند و زمینه ساز دوستی با دانش آموزان پایه های دیگر هستند که خود این امر سبب می شود، دانش آموزان به نظرات همدیگر اهمیت بدهند.بررسی ها در مجموع نشان می دهند، در صورتی که کلاس های چند پایه از طرف مسؤلان و والدین حمایت شوند، بسیار موفق خواهند بود.
علاوه بر انجام فعالیت های گروهی، ارتباط دانش آموزان با معلم، در کلاس های چند پایه عمیق تر است. معمولاً دانش آموزان به مدت چند سال با یک معلم در ارتباط هستند و این فرصت مناسبی است تا دانش آموزان پایه های بالاتر به افراد پایه های پائین تر در یادگیری کمک کنند و این امر باعث تقویت آموخته های خودشان هم می شود. همچنین، بر اساس تشخیص معلم، دانش آموزان این کلاس ها در بیش از یک امتحان دو نوبته ارزشیابی می شوند، و هر کودک می تواند به شیوه خودش یاد بگیرد و در مجموع استفاده از کلاس های چند پایه، از نظام مبتنی بر فرد یا پایه تحصیلی، مؤثرتر و ارزان تر است.
با توجه به نتایج بررسی ها، تحقیقات و تجربه های متعدد، امروزه درباره تلفیق دانش آموزان سنین متفاوت در یک کلاس درس و تشکیل کلاس های چند پایه، موافقت عمومی و اجماع نظر به وجود آمده است.
طبق نظر بروس میلر، برای اجرای کلاس های چند پایه، انجام مقدمات زیر لازم است :
1- مرور تحقیقات قبلی،
2- طراحی الگوهای مناسب،
3- تغییر قوانین با توجه به مدل طراحی شده،
4- باز تولید مفاهیم اساسی مربوط به نظریه های یادگیری و ویژگی های دانش آموزان،
5- زمینه سازی برای تغییر تدریجی – تکاملی بلند مدت.
بر اساس نتایج تحقیقات و تجربه های انجام شده در کشورهای عضو مرکز نوآوری آموزشی برای توسعه در آسیا و اقیانوسیه و سایر کشورها و همچنین ماهیت آموزش در کلاس های چند پایه، به نظر می رسد، تحلیل علمی وضع موجود و ارائه طرح ها و برنامه های مناسب .این زمینه ضرورتی اجتناب ناپذیر دارند.
منبع: مجله رشد معلم، شماره 5 - رخساره فضلی
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
در آمدی برچگونگی کلاس های چند پایه
آمار نشان می دهد که نظام آموزش و پروش ایران حدود یک میلیون دانش آموز در کلاس های درس پایه به تحصیل میپردازند . دانش آموزان کلاس های درس چند پایه را دانش آموزان روستایی یا دانش آموزان حومه شهرهای کوچک و دور افتاده تشکیل میدهند . آموزگاران کلاس های درس چند پایه نیز بیشتر از مناطق روستایی برخاسته اند . که عمدتاً دارای مدرک تحصیلی دیپلم هستند و کمترین آموزش ها را دیده اند و از آموزش های پایه ی معلمی بی بهره اند.
دلیل اصلی تشکیل کلاس های چند پایه به حد نصاب نرسیدن تعداد دانش آموزان دریک پایه ی تحصیلی است. معمولاً حد نصاب تعداد دانش آموزان برای رسمیت یافتن کلاس های درس را در هر پایه نظام آموزشی تعیین و ابلاغ میکند.
با روند رو به افزایش مهاجرت از روستاها به شهرها زمینه ی تشکیل کلاس های چند پایه فراهم میآید . دیدگاههای مختلفی نسبت به کلاس های درس چند پایه وجود دارد : برخی این کلاس ها را جزو معضلات نظام آموزشی می دانند که باید از میان برداشته شود و بعضی یگ وجود این کلاس ها را به مثابه فرصتی برای یک عمل آموزش و پرورش بهینه به شمار میآورند. تحقیقات نشان میدهد که میان دانش آموزان کلاس های درس چند پایه و دانش آموزان کلاس های درس تک پایه از حیث توانایی شناختی تفاوت معنا داری وجود ندارد. افزون بر این دانش آموزان کلاسهای درس چند پایه نسبت به دانش آموزان کلاس های تک پایه از نظر رشد اجتماعی ، سازگری محیطی ، بیان عواطف ، روحیه همکاری، بهداشت روانی ، پختگی رفتاری و ..... به دانش آموزان کلاس های تک پایه بر تری نشان میدهند. نتایج پژوهش های زیادی برتری و لزوم کلاس های درس چند پایه را مورد تأیید قرار دادهاند.
تدریس در کلاس های درس چند پایه و دانش آموزی در این کلاس ها ، تجارب فراوانی را به بار میآورد . تجارب بر آمده از کلاس های درس چند پایه برای معلمان ، افزیش توانایی حرفهای و وابستگی به دانش آموزان است که به گفتهی یکی از معلمان کلاس چند پایه : معلم کلاس چند پایه، سر پرست خانواده پر فرزندی است که باید برای همهی آنان به صورت متفاوت برنامه ریزی کند و به نسبت مساوی محبت خود را به هر کدام از بچه ها نشان دهد . و بر این باور است که کلاس درس چند پایه «کلاس زندگی » است.
● دلایل تشکیل کلاس های چند پایه:
پایین بودن تعداد دانش آموزان در مناطق روستایی و کمبود معلم دو مشکل اساسی است که باعث دور ماندن کودکان این مناطق از درس و مدرسه میشود . در بیشتر موارد ، نتایج اسف انگیز نیز به دنبال دارد؛ زیرا تعدادی از این کودکان در سنین آموزش از شرکت در کلاس درس باز میمانند و تعدادی نیز که شرکت در کلاسی که بچه های کوچکتر از خودشان در آن درس میخوانند ، ترک تحصیل میکنند.
آموزش در کلاس های چند پایه ، شیوه ای است که دسترسی کودکان روستایی را به کلاس درس بیشتر میکند. البته تدریس در این کلاس ها نیازمند برخورداری از مهارتهای ویژه و روش های مناسب سازماندهی کلاس است. همچنین میتوان « به روز کردن شیوه های تدریس» ، کار آمد کردن بهره گیری از منابع » و افزایش مشارکت جمعی و توسعه ی سواد از دیگر دلایل تشکیل کلاس های چند پایه شمرد.
● مزایا و محاسن کلاس های چند پایه:
۱) در یک کلاس چند پایه دانش آموزان بین ۶ تا ۱۵ ساله وجود دارند. این دانش آموزان دورههای مختلف رشد جسمی و فکری را با نیازهای متفاوت میگذرانند که تعامل بین آنها در یادگیری اثرات زیادی دارد.
۲) معلم میتواند از برخی وسایل آماده شده برای همه پایه ها استفاده نماید و به این طریق در وقت و هزینه صرفه جویی شده و هم بر کارآیی تدریس افزوده میگردد.
۳) در این کلاس ها میتوان دانش آموزانی را که در بعضی از دروس عقب ماندگی دارند در پایه پایین تر قرار داد تا جبران کمبود بنمایند و به دانش آموزانی هم که پیشرفته هستند اجازه استفاده از درس سطح بالاتر را داد.
۴) دانش آموزان پایه های بالاتر در جریان تکرار دروس سال های قبل خود قرار گرفته این دروس برای ایشان تکرار میشود و یادگیری آن ها عمیق تر میگردد و بالعکس ، دانش آموزان پایه های پائین تر تا حدودی با درس های سال های بالاتر آشنا میشوند و این خود پیش زمینه ای برای یادگیری وسیع تر آن ها خواهد شد.
۵) به دانش آموزان فرصت میدهند ، بر اساس مهارت ها ، استعداد ، علاقه، نوع شخصیت و میزان سن خود با یکدیگر همکاری کنند و باعث گسترده شدن حوزه تجربه ها و روابط اجتماعی دانش آموزی شود.
۶) با افزیش دامنهی سنی دانش آموزان ، سطح پیشرفت آنان را افزایش میدهد و سبب میشود دانش آموزان ، دوستی های خود را بر اساس عوامل دیگری به جز سن نیز پایه ریزی کنند.
۷) برای دانش آموزان بزرگتر فرصت فراهم میکند تا با درس دادن به دانش آموزان کوچکتر نقش معلم را بازی کنند و بهره گیری از یک معلم در چند سال تحصیلی متوالی سبب عمیق تر شدن پیوند بین معلم و دانش آموزان میشود.
۸)دانش آموزان پذیرش و تحمل دیگران را یاد میگیرند و زمانی که دانش آموزان بر اساس سطح توانایی خود آموزش ببینند، شرایط طبیعی تری برای آموزش فراهم می شود.
● مشکلات و مسائل کلاس های درس چند پایه:
یکی از مسائل اساسی در کلاس های چند پایه ، نیروی انسان است . در این کلاس ها معمولاً معلم علاوه بر تدریس محتوای آموزشی ، امور اداری مربوط به مدیر ، معاون ، متصدی امور دفتری و وظایف مربی بهداشت ، معلم ورزش و ... را نیز عهده دار است و از سوی دیگر او باید به عنوان یک پژوهشگر در آموزش کیفی و یک مشاور اجتماعی نیز ایفای نقش کند . این در حالی است که هیچ انگیزه اجتماعی ، اقتصادی ویژه ای برای آن ها فراهم نشده است و افراد علاقمند و شایسته حرفه معلمی تمایلی به خدمت در این کلاس ها ندارند.
از سوی دیگر حق معلمان فارغ التحصیلی مراکز تربیت معلم هم برای تدریس در این کلاس ها ، آمادگی ، اطلاعات و تجربه مناسب ندارند و از هیچ اموزش پیش از خدمتی که زمینه ساز تجربه عملی و تفکر دربارهی تدریس چند پایه باشد ، برخوردار نیستند. در مجموع برای معلمان چند پایه آموزش جداگانه وجود ندارد و آن ها ناچارند از طریق تجربه و آزمایش ، روش هایی را مورد استفاده قرار دهند و هیچ تدبیری جهت ارتقای توانایی ها و صلاحیت ایشان جهت به کارگیری روش های مؤثر تبادل تجارب و اطلاعات و .... اندیشیده نشده است. این دیدگاه که معلمان آموزش دیده برای تدریس تک پایه به طور اتوماتیک میتوانند در کلاس های چند پایه تدریس کنند، غیر قابل قبول است و مخصوصاً که از کم تجربه ترین افراد در دسترس (سرباز معلم ، آموزشیاران نهضت سوادآموزی، بومیان با سواد و .... ) برای اداره این کلاس ها استفاده میشود.
در مجموع مشکلات خاصی همچون کمبود وقت ، نقصان تجربه و کمبود اطلاعات معلمان مدارس چند پایه در امر تدریس و کلاس داری حرفه ای ، نا مناسب بودن فضای آموزشی و کمبود کلاس درس ، عدم هماهنگی بین مدرسه و خانواده و کمبود تجهیزات آموزشی منجر به نارضایتی معلمان میگردد مخصوصاً در مواردی که معلم به عنوان مدیر ، دفتر دار ، خدمتگزار ، معاون ، نامه رسان هم ایفای نقش میکند . و در کلاس نیز باید بیش از یک معلم تک پایه مهارت ، توانایی و اطلاعات داشته باشد.
● مدیریت در کلاس های درس چند پایه:
مدیریت کلاس درس در آموزش و پرورش کلاس های درس چند پایه حائز اهمیت زیادی است مدیریت کلاس درس به پیش بینی ها و روند ضروری برای ایجاد و حفظ محیطی که در آن یاد دهی و یادگیری به وضوح میپیوندد تعریف شده . هدف اولیه مدیریت کلاس اثر بخش ، کاستن از بدرفتای یا حتی ایجاد یک محیط منظم نیست. ارائه تمرین ها و فعالیت هایی که دانش آموزان را به انفعال بکشاند و سبب به هم ریختن نظم هم نگردد ، به معنای افزایش فرصت یادگیری نیست . درست ، بر عکس چنین شرایطی از فرصتهای یادگیری میکاهد . این موضوع ، در کلاس های درس چند پایه در خور توجه است ، زیرا بسیاری از دانش آموزان مجبورند ساعاتی از روز را ساکت و بی هدف در گوشه ای از کلاس سپری کنند تا معلم بتواند به گروه دیگری از دانش آموزان تدریس نماید و یا از آنها خواسته میشود به روخوانی مطالب کتاب یا فعالت دیگری بپردازند اما بر کلاس و فعالیت های دانش آموزان نظارت و مدیریت هدفمند اعمال نمیشود کلاس آرام و منظم است اما بر یادگیری و میزان یادگیری افزوده نمیشود . این موضوع در کلاس چند پایه در خور توجه است . زیرا بنایی ترین هدف از مدیریت کلاسی اثر بخش ، یادگیری یا افزایش یادگیری دانش آموزان است.
● سازماندهی کلاس:
سازماندهی کلاس یکی از مهمترین عوامل برای کمک کدن به فراهم نمودن فرصت تدریس موثر است اگر کلاس درس به خوبی سازماندهی شود هر اندازه طرح درس به خوبی فراهم شده باشد راهی به سوی موفقیت نخواهد داشت .
معلم کلاس چند پایه ، هم باید درس را سازمان بدهد و هم باید فضای فیزیکی کلاس را به خوبی سازمان بدهد. چگونگی آرایش میز و نیمکت در کلاس و نحوه بهره گیری از دیوارها و سقف و کف کلاس تأثیر زیادی برای عملکرد کلاسی معلم و دانش آموزان دارد. معلم کلاس درس چند پایه متوجه توانایی طبیعی دانشآموزان برای شناخت و کنجکاوی باشد و برپایه این ویژگی دانش آموزان فعالیت های یادگیری مناسبی را طراحی و به آنان ارائه دهد.
شایسته است معلمان وظیفه ذاتی خود در کلاس دس را هم مورد توجه قرار دهند . یکی از وظایف معلم در کلاس درس پدید آوری محیط یادگیری بر انگیزنده است.
● رهنمودهایی جهت مدیریت مؤثر در کلاس های چند پایه:
۱) معلم کلاس درس چند پایه باید روشها ، فنون و راهبردهای متعدد مؤثری برای تدریس آماده بوده و به طور اثر گذاری آنها را برای جلب رضایت مندی دانش آموزان به کار گیرد.
۲) در کلاس های درس چند پایه، دانش آموزانی با سنین مختلف و توانایی متفاوت حضور دارند معلم نباید و نمی تواند فقط با تکیه بر یک روش به ارائه محتوا بپردازد.
۳) معلم باید طرح درس روزانه اش را به دقت آماده کند تا دانش آموزان پایه های مختلف را به انجام انواعی از فعالیت های یادگیری سودمند وادار سازد.
۴) به کارگیری راهبردهای تدریس باید همراه با انعطاف پذیری باشد . در برخی مواقع نیاز است برای اثر گذاری بیشتر ، راهبردهای تدریس با توجه به نوع محتوا و نیازمندی دانش آموزان مورد بازنگری قرار گیرد.
۵) گروهبندی بر پایه توانمندی را به عنوان یک راه کار در نظر گرفته شود برای تدریس دو سویه و انجام تدریس جبرانی فراهم میکند . گروه بندی بر پایه های تحصیلی غیر یکسان در کلاس های چند پایه فرصت مناسبی برای فعالیت های مشارکتی و پویا فراهم میکند.
۶) گاهی فعالیت یکسان را برای همه دانش آموزان کلاس ارائه شود. شمار زیادی از فعالیت ها را میتوان طراحی کرد که دانش آموزان پایه های اول تا پنجم در انجام دادن آن ها شرکت کنند.
۷) معلم شرایطی ایجاد کند تا دانش آموزان از همدیگر یا بگیرند . نظر به اینکه در بسیاری از موارد یاد گیرندگان بزرگسال الگوی یادگیری بسیار خوبی برای یادگیرندگان تازه کارند.
۸) مشارکت در گروه های یادگیری به مثابه یک عضو فعال گروه برای مثال معلم میتواند خود را به عنوان عضوی در گروه یادگیری دانش آموزان پایه سوم، چهارم و پنجم دبستان نماید.
۹) معلم کلاس درس چند پایه متوجه توانایی طبیعی دانش آموزان برای شناخت و کنجکاوی باشد و بر پایه این ویژگی دانش آموزان فعالیت های یادگیری مناسبی را طراحی و به آنان ارائه دهد.
نویسنده / منبع : فاطمه یوسفی رامندی
منابع و مأخذ
فرایند یاد دهی یادگیری کلاسهای چند پایه سهیلا حاجی اسحاق
راهنمای آموزش در کلاسهای درس چند پایه دکتر محرم آقا زاده- رخساره فضلی
مجله رشد معلم
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
« بررسي مشکلات روشهاي موجود تدريس در کلاسهاي چند پايه و ارائه روشهاي مناسبتر تدريس در اين کلاسها در شهرستان گلپايگان » پژوهشگر: پري اسدكي ناظر: دکتر فريبا حقاني
مقدمه
در نظام آموزشي کشور ما, وجود کلاسهاي چند پايه واقعيتي اجتناب ناپذير است. شرايط سخت محيطي, کمبود جمعيت دانش آموزان, کمبود نيروي انساني و فضاي آموزشي, مهاجرت طبيعي يا اجباري و وجود مشکلات و مسائل متعدد مالي و اقتصادي از عواملي هستند که امکان تشکيل واحدهاي آموزشي را با کلاسهاي تک پايه محدود مي سازند.
بخشي از يافتهها
· بر اساس نتايج، عوامل اثر گذار بر روش تدريس از ديدگاه معلمين چند پايه، کمبود وقت، تعداد زياد دانش آموزان در هر پايه، پايين بودن ميزان حقوق ، عدم آگاهي از شيوه تدريس در کلاس چندپايه، کمبود وسايل آموزشي، نا مناسب بودن ترکيب سني دانش آموزان و عدم تمرکز حواس بوده است.
· مشکلات آموزشي از ديدگاه معلمين چند پايه، کمبود وقت، شلوغ بودن کلاسها، دو زبانه بودن دانش آموزان ، نامناسب بودن ترکيب سني، کمبود وسايل آموزشي ، نداشتن حياط بازي و کتابخانه، عدم آشنايي با نحوه تدوين طرح درس در کلاس چند پايه و اجبار معلم براي تدريس در اين کلاسها، بي سوادي اولياء و کمبود فضاي آموزشي بوده است.
· مشاهده گران کلاسهاي چند پايه، مشکلاتي از جمله عدم آگاهي معلمان از روشهاي فعال تدريس ، عدم آگاهي معلم از شيوه اداره کلاس چند پايه ، استفاده نکردن از معلم يار و
دانش آموزان براي آموزش ، تقسيم نامناسب وقت بين پايهها،رها شدن پايههاي ديگر موقع کار با يک پايه و عدم باز خورد لازم جهت انجام تکاليف دانش آموزان را در اين کلاسها مشاهده نموده اند.
· مناسب ترين روشهاي تدريس در کلاسهاي چند پايه از نظر معلمين عبارت بوده از: روش سخنراني ، توضيحي ، حفظ و تکرار، پرسش و پاسخ، همياري، حل مسئله و آزمايشي.
· بين مهارتهاي معلمين در کلاس چند پايه با توجه به سابقه خدمت، تفاوت معناداري وجود ندارد و نيز طبق نتا يج ، بين مهارتهاي معلمين زن و مرد تفاوت معناداري وجود ندارد.
·از بين روشهاي تدريس موجود، روش همياري به عنوان مناسب ترين روش تدريس مناسب و فعال همراه طرح و الگوي تدريس ارائه شده است.
بخشي از پيشنهادها
· آموزش در کلاس چند پايه در کشور ما زماني سود مند است که شيوه فعلي آن کاملاً تغيير کند.
· آموزش در اين کلاسها بايد توسط معلمان دوره ديده و همچنين روشهاي تدريس فعال ارائه شود.
· امکانات فيزيکي و آموزشي اين مدارس از قبيل فضاي کلاس ، ميز و صندلي ، تعداد
دانش آموزان ، کتابخانه و وسايل آموزشي ، بايد متناسب با آموزش چند پايه اي باشد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــت
«آموزش چندپایه فرصت یادگیری برای همه»
مقدمه
آموزش و پرورش یك حق عمومی است و هر كودكی حق دارد كه از آموزش بهره مند گردد. لذا ایجاد كلاس های چندپایه فرصت یادگیری برای بسیاری از كودكان مناطق روستایی و عشایری را فراهم می سازد.
توسعه مدارس با كلاس های چندپایه بنابه دلایلی همچون كاهش جمعیت دانش آموزی، موقعیت جغرافیایی و ... اجتناب ناپذیر است. كلاس های چندپایه بعنوان ابزاری جهت خدمت به انسان های محروم و مراكزی جهت ایجاد آگاهی اجتماعی، پیشرفت اقتصادی و ... به شمار می آید. تدریس كلاس های چندپایه یكی از روش های آموزشی است كه می تواند نیازهایی بسیاری از واجب التعلیم را در مناطق محروم تامین نماید.
نگاههای مختلفی به كلاس های درسی چندپایه وجود دارد. برخی این كلاس ها را جزو معضلات آموزشی می دانند. برخی دیگر وجود این كلاس ها را به مثابه فرصتی برای یك عمل آموزشی و پرورشی بهینه به شمار می آورند.
بررسی ها و تحقیقات انجام گرفته نشان می دهد كه میان دانش آموزان كلاس های چندپایه و دانش آموزان كلاس های تك پایه از حیث توانایی شناختی تفاوت معنی داری وجود ندارد. افزون بر این دانش آموزان كلاس های چندپایه نسبت به دانش آموزان كلاس های تك پایه از نظر رشد اجتماعی، سازگاری محیطی، بیان عواطف، روحیه همكاری، بهداشت روانی، پختگی رفتار و ... برتری نشان می دهند.
تدریس در كلاس های درس چندپایه و دانشِ آموزی در این كلاس ها، تجارب فراوانی به بار می آورد. تجارب برآمده از كلاس های درس چندپایه برای معلمان، افزایش توانایی حرفه ای و دلبستگی به دانش آموزان است.
فعالیت های یادگیری
مجموعه فعالیت های منظم و مرتّب یک درس و انواع فعالیت هایی که معلم برای انجام در کلاس انتخاب می کند ارتباط مسقیم با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان دوره ابتدایی دارد. برای آن که معلم در انتخاب یا تدوین فعالیت های یادگیری موثر تر عمل کرده و آن ها را به گونه ای اثربخش عرضه کند نیاز به در نظرآوری 3 دسته کار عمده دارد:
1- تهیه چارچوب درس
پیش از آغاز درس، معلم باید چارچوبی برای آموزش تنظیم کند، این کار به دانش آموز کمک می کند تا با شیوه ارائه درس آشنا شوند. در این زمینه، پژوهش های انجام یافته در باره ی تدریس شش رفتار خاص را برای معلم معین كرده اند:
1/1) سازماندهی پیشاپیش مواد یادگیری
2/1) تعیین روندی روشن برای انجام كار در كلاس
3/1) صحبت با یادگیرندگان در باره آنچه باید یاد بگیرند و بحث با آنان در باره روش های مناسب برای یادگیری محتوای دانش و مهارتی
4/1) انجام آزمون در آغاز درس و ارائه توضیحات روشن كننده و بحث در باره هدف درس
5/1) ارائه تصویر كلی از درس (ارائه تصویر كلی از درس در كلاس های چندپایه نهایت فعالیت های یادگیری پایه بالاتر را نشان می دهد.)
6/1) ارتباط دادن پیش دانسته ها یا پیش آموخته های دانش آموزان با پس آموخته ها
2) تنظیم ارتباطات بین معلم و دانش آموز
متخصصان آموزش و پرورش و پژوهشگران حوزه روان شناسی تربیتی بر این باورند كه تعامل میان معلم و دانش آموزان در دو مرحله اصلی شكل می گیرد:
مرحله اول: معلم در این مرحله مهارت یا مفهوم مورد نظر برای یادگیری را به صورت عینی و از طریق ارائه نمونه های عملی و مثال ها از محتوای كتاب درسی عرضه می كند.
مرحله دوم: معلم در این مرحله دانش آموزان را به بازخوانی ترغیب میكند. او این كار را برای اطمینان از میزان درك و فهم دانش آموزان انجام می دهد.
3)مراقبت از دانش آموزان برای دست یابی به یادگیری
مراقبت از دانش آموزان برای دست یابی به یادگیری یاری به آنان برای كسب دانش، مهارت و نگرش مورد انتظار است. «مراقبت» را بعضی با «پایش» مترادف دانسته اند. در واقع در كلاس درس یكی از كارهای معلمان «پایش» است. معنای دقیق «پایش» را می توان در شعر معروف «مادر» لمس كرد:
یك حرف و دو حرف نهاد بر زبانم تا شیوه گفتن آموخت
دستم بگرفت و پا به پا برد تا شیوه راه رفتن آموخت
«پایش» از سوی معلم، مسئولیت در برابر یادگیری را برای دانش آموزان به ارمغان می آورد. در مدت «پایش» معلم باید اقدامات زیر را انجام دهد:
- آماده سازی یادگیرندگان برای كار كلاسی و نظارت بر كارها
- حفظ موقعیت مثبت خود در ارائه بازخورد و كمك اختصاصی
- تدارك بازخورد برای فعالیت های یادگیری دانشی، مهارتی و اصلاح نگرش و تقویت آن ها.
اشاره های كلیدی برای معلمان چندپایه
1- به كارگیری راهبردهای تدریس باید همراه با انعطاف پذیری باشد. در برخی مواقع نیاز است برای اثرگذاری بیشتر راهبردهای تدریس با توجه به نوع محتوا و نیازمندی دانش آموزان مورد بازنگری قرار گیرد.
2- فضای یادگیری باید به گونه ای طراحی شود كه پیشرفت مداوم را برای یادگیرندگان زمینه ساز كند.
3- برای سازگار شدن دانش آموزان با مدرسه، لازم است ارتباط نزدیكی بین خانه و مدرسه به وجود آید.
4- در كنار فعالیت های مربوط به ایجاد انگیزه در دانش آموزان شایسته است تلاش گردد مهارت ها و عادت ویژه گوش دادن، سخن گفتن و یادگیری در آنان پرورش یابد. فعالیت های مبتنی بر بازی و فعالیت های مبتنی بر گروه همتایان می تواند راهی برای ایجاد آمادگی بیشتر در دانش آموزان برای حضور در مدرسه باشد.
5- دانش آموزان در كنار فراگیری نوشتن، خواندن و حساب كردن ، باید در انواعی از فعالیت های خلاقانه، فرهنگی و فعالیت های بدنی درگیر شوند. با این همه، نباید فعالیت هایی كه اشاره شد بسیار سخت گیرانه باشد. دانش آموزان باید در انجام فعالیت احساس راحتی كرده و آن ها را با سرعت و توانایی خود را انجام دهند.
6- از دانش آموزان بزرگتر باید درخواست كرد تا به دانش آموزان كم سن و سال یاری كنند. از دانش آموزان بزرگسال ارشد می توان برای تدریس به دانش آموزان پایه های پایین تر استفاده كرد. كودكان پایه های پایین تر می توانند با یاری دانش آموزان پایه های بالاتر به تمرین و فعالیت های بدنی، حفظ كردن اشعار، خواندن متون و ... بپردازند.
7- گروه بندی بر پایه توانمندی را به عنوان یك راهكار در نظر بگیرید. قرار دادن یك دانش آموز قوی، متوسط و دانش آموز ضعیف، فرصت مناسبی برای تدریس دوسویه و انجام تدریس جبرانی فراهم می كند. وقتی دانش آموز ارشد به دانش آموز كم سن و سال تدریس می كند به او یاری می كند كه بهتر بیاموزد، و دانش آموز كم سن و سال به دانش آموز ارشد یاری می كند آموخته هایش را عرضه كند.
8- گاهی فعالیت یكسانی را برای همه دانش آموزان كلاس ارائه دهید. شمار زیادی از فعالیت ها را می توان طراحی كرد كه دانش آموزان پایه های اول تا پنجم در انجام دادن آن ها شركت كنند. برای مثال ، فعالیت های مربوط به تربیت بدنی، فعالیت های مربوط به تعلیمات مدنی، فعالیت های مربوط به خواندن و ... حتی تدریس برخی از مفاهیم ریاضیات برای كل كلاس امكان پذیر است.
گروه بندی دانش آموزان در كلاس درس
در كلاس های درس چندپایه، تقسیم دانش آموزان به گروه های كاری، یكی از راهبردهای اثربخش است. انواع گروه بندی دانش آموزان در زیر آمده است:
الف) گروه بندی بر پایه توانایی مشابه
در این نوع گروه بندی، دانش آموزان در قالب گروه های قوی، متوسط و ضعیف سازماندهی می شوند. یكی از مزایای این نوع گروه بندی، ایجاد فرصت برای دانش آموزان به منظور كار با همتایان خود است. این گروه بندی برای موضوعاتی چون، ریاضیات ، زبان (خواندن و نوشتن) و تربیت بدنی مناسب است.
ب) گروه بندی كودكان براساس توانایی های متفاوت
این نوع گروه بندی بر مبنای توانایی های مختلف دانش آموزان شكل می گیرد. گروه بندی كودكان براساس توانایی های مختلف برای انجام «كارهای مشاركتی و انجام واحدهای كار» مناسب است.
پ) گروه بندی سنی
گروه بندی بر پایه ی سن تقویمی دانش آموزان انجام می گیرد. این نوع گروه بندی بر مبنای این فرض شكل گرفته است كه وقتی دانش آموزان با افراد هم سن و سال خودكار می كنند پیشرفت بیشتری به دست می آورند.
ت) گروه بندی كودكان براساس سن های متفاوت
این نوع گروه بندی برای انجام كارهای گروهی، هنری و انجام فعالیت های یادگیری مناسب است.
ث) گروه بندی داوطلبانه
در این نوع گروه بندی، دانش آموزان می توانند هم گروهی های خود را انتخاب كنند. این نوع گروه بندی به دوستان و یا خواهران و برادرانی كه در كلاس های چندپایه حضور دارند امكان همكاری و مشاركت می دهد.
ج) گروه بندی تصادفی
این نوع گروه بندی با استفاده از اعداد، نام رنگ ها، فصل ها و ... فرصت همكاری و هم اندیشی كلیه دانش آموزان را با هم فراهم می كند.
فنون تدریس
فنون تدریس، روش هایی هستند كه معلمان از آن ها در انجام فعالیت های یاددهی – یادگیری استفاده می كنند. برای مثال، معلم می تواند از «روش سخنرانی» برای ارائه مورد جدید و از «پرسش و پاسخ» به منظور جمع آوری بازخورد بهره بگیرد.
به هر حال، باید توجه داشت كه هیچ روش میان بر یا ایده آلی برای تدریس وجود ندارد. روش های تدریس مختلف یا راهبردهای گوناگون دارای میزان معینی اثرگذاری برای یادگیری دانش آموزان است. معلم متبحر، راهبردهای متفاوتی را به هم می آمیزد تا نیازهای آموزشی دانش آموزان را برآورده سازد. باید به یاد داشت: « معلم متبحر پرورش می یابد، مادر زاد متبحر نمی شود.»
فن تعامل
الف) تعامل بین معلم و دانش آموز (تعامل یك به یك)
این تكنیك می طلبد دانش آموزان به صورت زوجی سازماندهی گردند. هر زوج به ایفای نقش می پردازند. یكی از دانش آموزان نقش معلم و دیگری نقش یادگیرنده را ایفا می كند. معلم، سوال می پرسد، ارائه تكلیف كرده یا دستورالعملی صادر می كند، یادگیرنده باید به سوال پاسخ داده یا از دستورالعمل پیروی كند؛ سپس، نقش ها تعویض می شود و دانش آموزی كه نقش معلم را ایفا می كند، نقش یادگیرنده را ایفا می كند و دانش آموزی كه نقش یادگیرنده را ایفا می كرد، نقش معلم را ایفا می كند. این فن در كلاس های چندپایه كاربرد فراوان دارد.
ب) تدریس همتا (تدریس همشاگردی)
هدف از كابرد فن تدریس همتا، استفاده از دانش آموز قوی تر برای اعضای ضعیف گروه است. وقتی دانش آموزان به تدریس بپردازند، به یادگیرندگانی برتر تبدیل می شوند . احترام متقابل ، اجتماعی شدن و درك و فهم از طریق فعالیت های همیاری و همكاری افزایش می یابد. دانش آموزان از اینكه بتوانند مطلبی یا مهارتی را آموزش دهند احساس غرور می كنند. دانش آموزان پایه های بالاتر در كلاس می توانند به دانش آموزان پایه های پایین تر تدریس نمایند و بدینوسیله خود نیز بر مطالب درسی مسلط گردند.
پ) یادگیری تیمی
در یادگیری تیمی، دانش آموزان به گروه های مختلفی تقسیم می شوند. پس از آن كه گروه های دانش آموزی شكل گرفت، معلم از گروه ها می خواهد برای خود مسئول و منشی انتخاب كنند. مسئول به هدایت گروه می پردازد؛ و منشی گروه، سوال را می نویسد و نظرات اعضای گروه را ثبت كند، همچنین می تواند به جمع بندی نظرات هم بپردازد.
وقتی دانش آموزان به یادگیری تیمی می پردازند، معلم باید در میان گروه ها قدم بزند و به صورت خاص به هر یك ازگروه ها كمك كند. ایجاد رقابت بین گروه های همیار می تواند تحریك كننده باشد و در میان آنان ایجاد دوستی كند.
رویكردهای تدریس در آموزش كلاس های چندپایه
شیوه آموزش در كلاس های چندپایه ممكن است به یكی از روش های زیر اجرا شود:
1- تدریس یك یا چند ماده درسی به صورت جداگانه به 2 پاییه یا بیشتر در یك جلسه (رویكرد محوری – گروهی)
2- تدریس یك ماده درسی براساس موضوع مشابه به تمام پایه ها به طور همزمان در یك جلسه (رویكرد مفهومی – گروهی)
3- تدریس به چند پایه با ماده درسی و موضوع مشترك و چند پایه با ماده های درسی متفاوت در یك جلسه (رویكرد مختلط)
رویكرد محوری گروهی
این شیوه به این دلیل محوری نامیده می شود كه معلم، محور تدریس خود را در یك جلسه 45 دقیقه ای با توجه به پایه های موجود و با اختصاص وقت مناسب برای هر پایه ی محور، به تدریس می پردازد. در هنگام فعالیت پایه ی محور، پایه های دیگر با نظارت غیرمستقیم معلم، به فعالیت های فرعی می پردازد. در این روش، گاهی از دانش آموزان مستعد پایه های بالاتر در جهت نظارت بر گروه «خود آموخت» استفاده می شود كه معمولاً به این دانش آموز «معلم یار» گفته می شود.
رویكرد مفهومی – گروهی (موضوع مشترك)
در این روش معلم یك ماده درسی را با تلفیق و ادغام مشابهات و مشتركات درسی، به تناسب اطلاعات واندوخته های قبلی دانش آموزان شروع و پس از ارائه مشتركات و كلیات، مسائل فرعی و اختصاصی هر پایه را جداگانه تدریس می كند.
مثلاً برای تمام پایه ها آموزش جمع در درس ریاضی باشد برای كلاس اول جمع اعداد یك رقمی، برای كلاس دوم جمع اعداد دو رقمی، برای كلاس سوم جمع اعداد سه رقمی وكلاس های چهارم و پنجم جمع اعداد كسری ؛ در این حالت بهتر است ابتدا به كلاس های پایین تر تدریس كرد تا یادآوری برای كلاس های بالاتر باشد.
همچنین در این روش استفاده موثری از وسایل آزمایشگاهی و رسانه های آموزشی صورت می گیرد. و دانش آموزان ضعیف كلاس های بالاتر می توانند از برنامه درسی كلاس های پایین تر استفاده كنند و دانش آموزان مستعد كلاس های پایین تر می توانند از برنامه ی درسی كلاس های بالاتر استفاده كنند و مراحل تدریس در حقیقت یك نوع ارزشیابی و آمادگی برای پایه های بالاتر است.
تهیه و تنظیم:
حمید خدادوست معاون آموزش و نوآوری
مدیریت آموزش و پرورش پارس آباد
در اين وبلاگ سعي بنده بر اين است مطالبي را كه قبلاً گردآوري نموده ام ارايه نمايم و تا حدودي نياز مراجعه كننده را در زمينه علوم تربيتي و مديريت مرتفع سازم . و از آنجا كه بعضي مطالب را از اينترنت گرفته ام و نام نگارنده آن ها ذكر ننموده ام از صاحبان اثر پوزش مي طلبم و به ذكر ( منبع : اينترنت ) اكتفا نموده ام كه ان شاء الله در ارايه مطالب جديد اين نقيصه مرتفع خواهد شد .