علوم تربيتي - مديريت آموزشي

  شخصيت و تفاوتهاي فردي (1)(2)-انگيزش و تفاوت هاي فردي (1)(2)

يکي از مباحث اساسي روانشناسي، شخصيت است. البته برخي از روانشناسان، شخصيت و شکل گيري آن را عمده ترين مبحث روانشناسي مي دانند. از آنجا که در زمينه شخصيت، تفاوتهاي فردي بسياري مشهود است، مي توان اين طور گفت که يکي از مباحث اصلي روانشناسي بحث تفاوتهاي فردي است .

  تعريف شخصيت از ديدگاه مردم عادي

شخصيت از ديدگاه مردم عادي با ديدگاه روانشناسي کاملاً متفاوت است. از نظر مردم عادي، داشتن شهرت و ثروت، احراز مقام ، و موقعيت و نفوذ نشانه با شخصيت بودن افراد مي باشد، ولي روانشناسان اين عقايد را کاملاً مطرود و اشتباه دانسته و معتقدند که هيچ فردي بي شخصيت نيست و همه افراد داراي شخصيت بوده و تفاوتهاي افراد، در واقع همان تفاوتهاي شخصيتي است .  

  تعريف شخصيت از ديدگاه علمي

واژه شخصيت ، معادل کلمه "Personality " به معناي نقاب يا ماسکي است که مردم در زندگي روزمره ( در رفتارهاي اجتماعي خود ) به چهره مي زنند . در واقع به تمامي صفات رواني و رفتاري تقريباً پايدار انسان در موقعيتهاي مختلف که سبب تمايز فرد از ديگران مي گردد، شخصيت اطلاق مي شود که شامل عواطف ، احساسات و نگرشهاي افراد به موارد و موضوعات مختلف مي گردد .
به طور کلي ، ابعاد شخصيت عبارتند از : بُعد خصوصي و بُعد اجتماعي ( براي مثال ممکن است فردي در محل کار خود، بسيار وقت شناس ، با انضباط و شوخ طبع باشد ، اما در محيط خانه هيچيک از اين صفات را از خود نشان ندهد ) . لذا بُعد اجتماعي آن بيشتر مد نظر است.
بنابراين مي توان گفت که شخصيت، همان نقابي است که خودمان را از طريق آن و با آن شکل به مردم معرفي مي کنيم .  

  شخصيت و تفاوتهاي فردي (2)

در اين بخش ، ادامه مبحث شخصيت و تفاوتهاي فردي را دنبال مي کنيم و مفاهيمي مثل خلق و خو و توهم کنترل را که در شخصيت مورد مطالعه قرار مي گيرند، توضيح مي دهيم .  

  خلق و خو

منظور از خلق و خو ، يکسري ويژگيهاي روانشناختي است که از فرايندهاي ارثي و فيزيولوژيک ناشي مي شود . بنابراين داراي مبنا و ريشه ارثي مي باشد .
در بحث خلق و خو ، به تحريک پذيري مغز ، سيستم عصبي خود مختار و دستگاه غدد دروني اشاره مي شود. به عبارت ديگر خلق و خو شامل يکسري رفتارها و تفاوتها است که در ميزان تحرک افراد از نظر درونگرايي ، برونگرايي و صفات مختلف ديگر موثر است .
براي مثال با مقايسه برخي از دوقلوها متوجه مي شويم که يکي از آنها نسبت به ديگري فعالتر است که اين امر به خلق و خوي آنها بستگي دارد .
در خلق و خو ، سه عنصر اساسي برونگرايي ، هيجان خواهي و شدت عاطفه مورد بررسي قرار مي گيرد .
در برونگرايي که صفت اصلي خلق و خو مي باشد ، شخص در ارتباط با ديگران پر جنب و جوش بوده ، شاداب است و تحرک زيادي دارد .
بنابراين يکي از علل مهم تفاوتهاي فردي ، ميزان برونگرايي آنها مي باشد .
يکي ديگر از علل تفاوتهاي فردي، هيجان خواهي است که مربوط به تجربه هيجانهاي مختلف مي باشد. افراد هيجان خواه، علاقمند به فراگيري تجارب بيشتري هستند و معمولاً در کارهاي غير معمولي و خطرناک داوطلب مي شوند .
شدت عاطفه هم به شدت تجارب هيجاني فرد مربوط است، به اين ترتيب که شخص ، هيجانهاي مختلف را با شدتهايي متفاوت تجربه مي کند. برخي افراد در برابر يک محرک يا موقعيتي که اکثريت افراد واکنش متوسطي نشان مي دهند، واکنش کمتر يا بيشتري نشان مي دهند .
بنابراين سه عامل برونگرايي ، هيجان خواهي و شدت عاطفه ، علت تفاوتهاي فردي مي باشد .  

  توهم کنترل
کنترل يعني توانايي اعمال نفوذ و هدايت رفتارهاي خود و ديگران .

توهم کنترل نيز به معناي ادراکات غلط و نادرست افراد درباره کنترل خود يا ديگران مي باشد.
برخي از افراد، تصور و باور غلطي در ارتباط با کنترل موقعيتها دارند که اين مورد ، توهم کنترل نام دارد.
توهم کنترل به دو دسته ميل به کنترل و الگوي رفتاري تيپ A تقسيم مي شود .
ميل به کنترل، نشاندهنده ميزان تمايل ما به داشتن رفتاري فعال در محيط و موقعيتها است.
ويژگي اصلي الگوي رفتاري تيپA ، فوريت زمان است ، يعني اين گونه افراد سعي دارند در زماني محدود کارهاي بسياري انجام بدهند که معمولاً دچار استرس مي شوند و زمينه ابتلا به بيماريهاي قلبي را دارند.  

  انگيزش و تفاوت هاي فردي (1)

در اين بخش به مبحث انگيزش و تفاوتهاي فردي پرداخته و تعريف انگيزش و نظريه هاي انگيزش را توضيح مي دهيم .  

  تعريف انگيزش

چه چيز باعث مي شود که شخص براي نجات جان ديگري، زندگي خودش را به خطر بيندازد؟ چه چيز باعث مي شود که شخص براي رسيدن به هدف خاصي، ساعتها و روزها مطالعه بکند؟ چه چيز باعث مي شود که يک فرد ، کاري با حقوق و مزاياي کمتر را قبول کرده و کاري با حقوق و مزاياي فراوان را رد کند؟!

اين مسائل همگي به انگيزه هاي رفتار ما اشاره مي کند. قصد و نيت انجام کارها و علت و چرايي آنها را انگيزش مي نامند .

وقتي از انگيزه صحبت مي شود، ما به دنبال علت و چرايي رفتار هستيم، يعني چرا مردم اين طور رفتار مي کنند؟ چرا تفاوت رفتاري با هم دارند؟  

  در واقع، انگيزه به دو مسأله مهم اشاره مي کند :

1- علت و جهت رفتارها

2- انرژي و نيرومندي رفتارها. در حقيقت ، انگيزش علت و جهت رفتار را مشخص کرده و نيروي لازم براي آن را تأمين مي کند .

افراد با توجه به انگيزه هاي مختلف، کارهاي مختلفي را انجام مي دهند، حتي در صورت يکسان بودن انگيزه هاي افراد، شدت انگيزه در آنها متفاوت است که اين امر به تفاوت هاي فردي بر مي گردد .

براي مثال دو دانش آموز، انگيزه پيشرفت تحصيلي دارند و هر دو در زمينه هاي تحصيلي مشغول به فعاليت اند، اما فردي که داراي انگيزه بيشتري است با اهتمام زيادي مشغول به فعاليت مي شود و شخص ديگر که انگيزه کمتري دارد، اهتمام و کوشش کمتري از خود نشان مي دهد. به اين ترتيب ، جهت دادن به رفتار و انرژي بخشيدن به آن انگيزه ناميده مي شود .  

  نظريه هاي انگيزش

يکي از مهمترين نظريه هاي انگيزش ، نظريه " آبراهام مازلو " است. مازلو ، تمامي نيازهاي انسان را بصورت يک مثلث که معروف به " هرم شناختي " بوده ، از پايين ترين تا بالاترين سطح تقسيم بندي مي کند .
انگيزه هاي اصلي انسان مشتمل بر پنج طبقه از مثلث است و ساير انگيزه ها هم مربوط به پنج طبقه کلي مي باشد .
سطح پايين مثلث، شامل نيازهاي زيستي مانند گرسنگي و تشنگي است که از آنها تحت عنوان انگيزه هاي فيزيولوژيک. ما در درجه اول بايد نيازهاي فيزيولوژيک را تأمين کنيم ، بعد از برطرف شدن نيازهاي زيستي، به نيازهاي ايمني که شامل غذا و پوشاک هستند، مطرح مي شود، اما براي تأمين آنها در روزهاي ديگر هم بايد امنيت داشته باشيم .
در مرحله بَعد ، نيازهايي مانند تعلق و عشق وجود دارد که مي توان از پيوند خوردن با ديگران و مورد قبول آنها واقع شدن نام برد ؛ لذا بعد از اينکه انسان احساس امنيت مي کند، به تعلق و عشق نياز دارد .
نيازهاي مربوط به عزت نفس شامل تحقق يافتن ، کسب شايستگي ، برتري و مورد تأئيد قرار گرفتن است .

به اين ترتيب ، انسان با داشتن امنيت دست به انجام کارهايي مي زند که مورد تعريف و تمجيد ديگران قرار بگيرد .

در نهايت ، نيازهاي مربوط به خود شکوفايي نيز وجود دارد تا افراد بتوانند به کمال دست يابند .

از ديد مازلو ، به جز نيازهاي زيستي، ساير نيازهاي انسان، نيازهاي رواني محسوب مي شوند. اگر نيازهاي زيستي ارضاء نشوند، بقاء و وجود انسان به خطر مي افتد ، در صورتي که عدم تأمين نيازهاي بعدي انسان، سلامت و بهداشت رواني او را به مخاطره مي اندازد ؛ بنابراين انسان جهت رسيدن به نيازهاي سطح بالاي خود به يکسري شرايط ايده ال نياز دارد .

به طور معمول، افراد زماني به نيازهاي سطح بالا دسترسي پيدا مي کنند که عدالت اجتماعي و اقتصادي در جامعه برقرار باشد ؛ البته فقط درصد بسيار کمي از افراد جامعه به مرحله آخر دست مي يابند .  

  انگيزش و تفاوت هاي فردي (2)

موضوع اين بخش، انگيزش و تفاوتهاي فردي است. ما در اين بخش توضيحاتي در مورد انگيزه هاي مهم و وسايل اندازه گيري انگيزه ها ارائه مي دهيم .  

  انگيزه پيشرفت

يکي از انگيزه هاي مربوط به عزت نفس، انگيزه پيشرفت بوده که اکتسابي است و تأثير بسزايي بر رفتارهاي ما دارد.

افرادي که انگيزه پيشرفت بالايي دارند سعي مي کنند که کارها را به خوبي انجام بدهند، به موفقيت دست يابند و با ديگران رقابت کنند ؛ بنابراين بالا يا پايين بودن، يکي از دلايل مهم تفاوتهاي فردي در اشخاص مي باشد .

پژوهشها نشان مي دهند که يکي از دلايل موفقيت افراد ، داشتن انگيزه پيشرفت بالاست.  

  انگيزه پيوند جويي

انگيزه پيوند جويي در ارتباط با نيازهاي تعلق و پيوند جويي است. اين انگيزه، موجب دوستي و برقراري ارتباط با ديگران، مشارکت در فعاليتهاي گروهي، شکل گيري بافت اجتماعي و در نتيجه حصول تمدن و پيشرفت مي گردد .

در جوامع امروزي، تمدن و پيشرفت نتيجه انگيزه پيوند جويي است که جزء نيازهاي تعلق و عشق انسان مي باشد. به اين ترتيب، افرادي که داراي انگيزه پيوند جويي بالايي هستند، با ديگران ارتباط بيشتري برقرار مي نمايند، در حالي که اشخاصي با انگيزه پيوند جويي پايين، معمولاً منزوي مي باشند .

به اين ترتيب، يکي از علل اصلي تفاوتهاي فردي انسانها ، انگيزه پيوند جويي مي باشد .  

  انگيزه نياز به قدرت

يکي از نيازهاي مربوط به انگيزه امنيت و عزت نفس، نيازه به قدرت است که فرد احساس مي کند، براي حفظ امنيت شخصي، بايد بر روي خود يا سازمانهاي مختلف قدرت و کنترل داشته باشد.

عده اي از افراد انگيزه قدرت بالايي دارند. براي مثال، برخي از دانشجويان علاقه زيادي به مشارکت در تشکل هاي دانشجويي دارند و از ساير افراد موفق تر هستند.  

  سنجش و اندازه گيري انگيزش

به منظور اندازه گيري انگيزش، از انواع آزمونهاي استاندارد استفاده مي شود که عبارتند از: آزمونهاي عيني و آزمونهاي فرافکن .

کاربرد آزمونهاي عيني در اندازه گيري انگيزه ها کم است ، به همين دليل ، روانشناسان بيشتر از آزمونهاي فرافکن استفاده مي کنند . آزمونهاي فرافکن ، آزمونهايي هستند که موقعيت مبهمي دارند و از فرد خواسته مي شود ، نظر خود را در مورد آن موقعيت بيان کند ، در نتيجه، هر کس ذهنيات دروني خود را منعکس مي نمايد .

مشهورترين آزمونهاي فرافکن عبارتند از : " رشاخ " ، " تي . اي . اي " ( که بيشتر در مورد بزرگسالان به کار مي رود ) " سي . اي . تي " ( براي کودکان ) " اس . اي . تي "( براي سالمندان ) .

در اين آزمونها، تصاويري را در اختيار فرد قرار مي دهند و از وي مي خواهند که پس از مشاهده تصاوير ، داستانهايي را در مورد آن شرح دهد .

در اين آزمونها، بر اساس داستانهاي مختلف افراد و شرح مسايل توسط آنها، مي توان به انگيزه ها و عواطف فرد پي برد .

علل موثر بر انگيزه

عده اي معتقدند که انگيزه ها ارثي هستند و عده اي ديگر ، آنها را اکتسابي مي دانند. مازلو تمامي انگيزه هاي انسان را فطري مي داند ، اما شيوه دستيابي به آنها ، تحت تأثير اکتساب، يادگيري و محيط است .