علوم تربيتي - مديريت آموزشي

 فرآيند ارزيابي عملكرد  -  هر فرآيندي شامل انجام مجموعه از اقدامات با ترتيب و توالي خاص منطقي و هدفمند مي‌باشد. ارزيابي عملكرد مستلزم پيمودن گامهاي متعدد است. گامهاي مورد نظر در ارزايابي عملكرد به شرح  زير مي‌باشد:

-  تدوين و يا بررسي رسالتها، مأموريتها، اهداف كلان و استراتژي‌ها؛

-  تدوين و تنظيم شاخصهاي ارزيابي عملكرد

-  تدوين و برقراري معيارها (استانداردها)ي عملكردي مرتبط با شاخصهاي ارزيابي؛

-  ابلاغ و اعلام انتظارات شاخص‌هاي ارزيابي به ارزيابي شونده:

-  اندازه گيري عملكگرد واقعي؛

-  مقايسه عملكرد واقعي با استانداردهاي هر شاخص؛

-  اعلام نتايج و نحوه نيل به انها به ارزيابي شونده:

-  اقدام به منظور بكارگيري عمليات اصلاحي جهت بهبود مستمر عملكرد ارزيابي شونده از طريق مكانيسم بازخورد؛

- شكل صفحه بعد فرآيند ارزيابي عملكرد را نشان مي‌هد. لازم به ذكر است وجود حلقه بازخورد در واقع اثر بخش شدن نظام ارزيابي را تضمين مي‌كند. (72)

مباني حاكم بر نظام ارزيابي عملكرد

1- ازديدگاه مباني ارزشي اسلام

1-1- جلوگيري از خطا

رهبران و مديران جامعه و نمايندگان آنان (بجز معصوم ‹ع› ) از آن جهت كه داراي قوه عصمت نيستند، احتمال خطا از سوي آنها دور از ذهن نيست. بر اين اساس منفعت و مصلحت عموم اقتضاء مي‌كند كه بر كار ايشان نظارت شود.

بهترين گواه براي پذيرفتن احتمال خطاي انساني است كه معصوم نيست و صاحب قدرت مي‌شود كلام الهي است كه در قرآن كريم به آن تصريح شده است. خداوند تبارك تعالي در قران كريم بارها بر جنبه‌هاي ضعف انسان در مقابل نفس سركش او اشاره كرده است.

«اي داوود! ما تو را جانشين خود در زمين قرار داديم، پس بين مردم به حق حكم كرده و از هوي نفس پيروي نكن كه تو را از خدا منحرف مي‌گرداند.»

در اين آيه خداوند به صرف واگذاري زمام امور و قدرت به حضرت داوود ‹ع› اكتفا نكرده و در پيروي از هوي، وي را وعذور ندانسته تا به آنجا كه هشدار مي‌دهد در پيروي از هوي نفس به ضلالت كشيده خواهد شد و يا در آيه ديگري از حضرت يوسف ‹ع› نقل مي‌كند:

« و من خود را تبرئه نمي‌كنم، چرا كه نفس قطعاً به بدي امر مي‌كند مگر كسي را كه خدا بر او رحم كند، زيرا پروردگار من آمرزنده و مهربان است.» اين گفتار اشاره به ان دارد كه نفس آدمي به هر حال او را به سوي بدي فرمان مي‌دهد و چنين نيست كه انسان عادي توانايي مقابله با فرمان نفس و كشش ان به سمت بديها را داشته باشد. قرآن كريم در جاي ديگر به عجب حاكمان و زمامداران اشاره مي‌كند و آن را از اثار و تبعات اختيارات بي حد و حصر محسوب مي‌كند و معمولاً اقويا نيز با عجب نفس شيوه خودكامگي و استبداد رأي را پيش مي‌گيرند و در نتيجه افراد عادي و ضعف جامعه را مورد تحقير و بي اعتنايي قرار مي‌دهند. قران كريم از زبان فرعون مي‌گويد كه آيا هيچ خداي ديگري جزء من وجود ندارد؟

«اي بزرگان  قوم من، جز خويشتن براي شما خدايي نمي‌شناسم.»

2-1- پيشگيري از فساد

آنچه شواهد تاريخي نشان مي‌دهد و بايد از آن عبرت گرفت اين است كه قدرت حكم راني كمتر در دست اهل فضيلت و صاحبان زمين بوده است. پيامبر اسلام ‹ص› نيز در روايتي با در نظر گرفتن احتمال فساد زمامداران بر اين اصل عقلي اشاره دارد كه مواظبت كافي از قدرت كارگزاران جامعه صورت پذيرد:

«از امت من دو گروهند كه اصلاح شوند همه امت من اصلاح مي‌شوند و اگر فاسد شوند همه امت من فاسد مي‌شوند. گفته شد اي رسول خدا آنان چه كسانند؟ فرمود علما و زمامداران.» از آنجا كه مديران و گردانندگان جامعه در طول تاريخ همواره الگوي فكري و رفتاري تابعان و زيردستان خود در زندگي فردي و اجتماعي بوده اند. در حقيقت پيامبر اكرم ‹ص› در روايت مذكور ما را به پيشگيري از وقوع جرائم و مفاسد احتمالي در نظام اداره جامعه رهنمون مي‌كند و پيروان ايشان نيز وظيفه دارند تا همچون ديگر تعاليم حضرت رسول (ص) به اين نكته پند آموز ايشان با تأمل و تدبير عمل كنند.

3-1- جلوگيري از ضايع شدن منابع و امكانات

يكي از دلايل مهم براي بيان ضرورت نظارت بر كارگزاران و مديران جامعه قاعده مسلم عقلي تسليت است كه شرع نيز ان را تأييد نموده و در كتب فقهي اسلام بسيار بدان اشاره شده است. بر طبق اين اصل، انسان بر جان و مال خويش تسلط دارد و كسي را حق تعرض به اين تحريم نمي باشد. انسان بر مالي كه از راه حلال و مشروع بدست مي‌آورد سلطه و اختيار دارد و كسي حق تصرف در ان را بدون رضايت صاحبش ندارد و اين امر به دليل ان است كه انسان مالك و حاكم بر ذات خود مي‌باشد و با صرف زحمت و مرارت به تحصيل مال پرداخته است و پيامبر اكرم (ص) نيز در حديثي اين اصل را مورد تآكيد قرار داده و مي‌فرمايد:

«مردم به اموال خود تسلط دارند.»

و از ابي عبدا… (ع) نقل شده است كه:

«صاحب مال تا زماني كه زنده است هر گونه تصرفي را مي تواند بر مال خودش داشته باشد و...»

انسان مالك بر جان و مال خويش تنها مجاز به تصرف مشروع مي‌باشد و چنين نيست كه هر كاري كه دلش خواست بكند مثلاً حق ندارد جانش را به نابودي بكشاند. نتيجه اينكه با توجه به اختيار حق تعيين سرنوشت كه از سوي خداوند به انسان تفويض شده و اينكه واگذاري اختيارات بي‌حد و حصر به گردانندگان نظام سياسي موجبات تضييع افراد ضعيف و زيردست را در پي داشته است، نهخود و نه كارگزاران حكومتي و دولت حق تعرض به حقوق شناخته شده فطري و شرعي انسانها را ندارند. براي اينكه اين مهم تحقق يابد و حقوق افراد در جامعه از سوء استفاده زمامداران مصون بماند ناگريز از نظارت بر كارگزاران و مديران مي باشيم.

4-1- انتخاب احسن در برنامه ريزيها و سياست گذاري ها

بر فرض اينكه مديران و كارگزاران دولت در جامعه اسلامي از افراد صالح و شايسته انتخاب شوند و ميزان انحراف انها نيز كم باشد، باز هم ممكن است در اثر عدم كار كارشناسي دقيق و يا در نظر گرفتن جوانب مختلف يك موضوع موجب تضرر به جامعه شوند. هرچند خطا در آن فعل سياسي و اقتصادي كارگزار هيچ گونه خللي نيز در صلاحيت ديني و اخلاقي وي ايجاد نكند و در ان خصوص قصد و نيت سويي هم نداشته باشند. در اين صورت تذكرات، نظارت مراجع صالح و حتي نظارت عمومي جامعه و موظف بودن مسئولان به پاسخگويي مي‌تواند از بروز مشكلات ناشي از اشتباهات جلوگيري كند. چه بسا كارگزار با ايمان، از درجه انحراف عمدي كمتري برخرودار باشد اما اين مانع از سياست گذاري و تصميم گيري مطلوب تر و كيفي تر نيست، بنابراين نظارت بر حسن سياست گذاري و اجرا و موظف ساختن مديران و مسئولان به پاسخگويي لازم است.

2- ازديدگاه علم مديريت

1-2- ارتقاء كيفيت و افزايش بهره‌وري

سازمانهاي عمومي و خصوصي براي آنكه در فعاليتهاي خود پيشرو باشند. از ارزيابي عملكرد جهت كسب بينش و قضاوت نمودن در امور كارايي و اثر بخشي برنامه‌ها، فرآيندها و نيروي انساني خود استفاده مي‌كنند.

اين سازمانها ابتدا در مورد اينكه چه نشانگرهايي براي اندازه گيري پيشرفت انها در كسب اهداف و برنامه‌هاي استراتژيكي استفاده خواهد شد، تصميم گيري مي كنند سپس داده هاي مربوط به عملكرد را جمع اوري و تحليل نمكوده و در نهايت، از اين داده ها در جهت پيشرفت سازمان و تبديل استراتژي به عمل سود مي‌برند. پيدايي و اعمال كنترل صحيح باعث هوشمندي سازمان و هوشياري كاركنان و بالارفتن دقت و مراقبت انان مي‌شود. ارزيابي عملكرد سازمان زمينه بهبود و اصلاح اختلالات زيان آور سازماني را فراهم نموده، موجب افزايش بهرهوري مي‌گردد. همچنين باعث شناسايي فعاليت‌هاي كارا و اثر بخش مي‌شود تا با تأكيد بر آنها زمينه رشد و ارتقاي كيفي امور فراهم گردد.

ارزيابي عملكرد مي تواند باعث آگاهي از ميزان پيشرفت در بهبود عملكرد مديريت گردد و در نتيجه، انگيزه لازم براي ارتقاي كيفيت عملكرد مديريت را فراهم مي‌سازد. ارزيابي عملكرد باعث تحريك حس كنجكاوي، پرسش و چالش در مورد انجام امور و نحوه تخصيص منابع مي‌گردد و تضمين اينكه ارزش تلاشهاي كاري انجام شده هميشه در سطح بالايي قرار مي‌گيرند، تنها از طريق نظامهاي سنجش و ارزيابي عملكرد امكان پذير است.

ارزيابي عملكرد با شناخت نقاط قوت، استقرار نظام تشويق و تنييه صحيح را امكان پذير نموده، باعث دلگرمي افراد مي‌گردد. و به اين ترتيب علاوه بر ايجاد محيط سالم براي رقابت در خدمكتگزاري، موجب پرورش و بروز استعدادهاي خلاق كاركنان و تقويت انگيزش آنان مي‌شود، در نتيجه قاطبه مردم نيز از كميت و كيفيت بيشتر و بهتري در خدمات دولتي بهره‌مند خواهند شد.

2-2- تصميم گيري بهتر

سازمانها موجوديت ثابت ندارند و تغيير سياست‌هاي عمومي و اداري، انتظارات و ديديگاههاي دولت و جامعه بر اهداف سازمان صورت مي‌گيرد بدون آگاهيهاي لازم انجام شود، ممكن است انحرافات بسياري از جهت اتلاف نيروي انساني، زمان، تخصص و منابع به وجود آورد. اما ارزيابي عملكرد اطلاعات لازم را در اختيار برنامه ريزان قرار مي‌دهد. همچنين، موفقيت برنامه‌ها و سرمايه‌گذاريها، با توسعه انها در آينده مشخص مي‌گردد و آينده نيز ممكن است هرگز به درستي تجزيه و تحليل نشده باشد. اما اگر اطلاعات دقيقي از موقعيت فعلي برنامه ها موجود باشد آمادگي بهتري براي سنجش امكان‌پذيري انها در آينده وجود خواهد داشت. البته ارزيابي عملكرد ممكن است پاسخ صحيح هر سؤال را ندهد ولي موجب روشن شدن موضوع شده، سمت و سو را مشخص مي‌كند و وسيله مناسبي براي اطميمنان از برداشتن گامهاي صحيح به طرف اهداف بلند مدت و استراتژيك مي‌باشد. از طرف ديگر مديران و مسئولان و برنامه ريزان امور در فواصل زماني معين با تصويري كه از نتيجه ارزيابي عملكرد در پيش روي انها قرار داده مي‌شود به علل پيشرفت يا عدم پيشرفت برنامه هاي خود واقف مي‌شوند و در صدد رفع انها بر مي‌آيند.

از آنجا كه بر اثر رشد كندتر درامدها نسبت به هزينه‌ها و فعاليتها، سازمانها و دولت نياز شديدي به تصميم گيري در رابطه با اولويت برنامه‌ها و فعاليتها دارند، نيازمند اطلاعات عيني و قابل قبولي مي‌باشند كه ارزش برنامه‌ها را نشان دهد اين عمل در سايه ارزيابي عملكرد امكان پذير است. تناسب هزينه‌هاي انجام شده (اعم از هزينه‌هاي اجتماعي) با مقاصدمورد نظر و دست آوردها مشخص مي‌سازد و تأثير فعاليت دستگاه در اجتماع را نمايان ساخته معياري براي ادامه يا حذف فعاليت هاي سازمان بدست مي‌دهد، همچنين تناسب سازماندهي با هدفها و برنامه ريزيها را مشخص و ضرورت اصلاحات مورد نياز احتمالي را بر ملا مي‌سازد.

3-2- جمع اوري اطلاعات مورد نياز براي پاسخگويي

مهعمترين پيامد ارزيابي عملكرد، ارتقاء قابليت سازمان مي‌باشد. چون طي فرايند ارزيابي نقاط ضعف و نقاط قوت و علل آن شناسايي شده كه اين امر پاسخگويي دستگاه را تسهيل مي‌كند.

4-2- مشاركت عمومي كاركنان

ارتباط دادن سيستمهاي حقوق و دستمزد و پاداشها و آموزش و… به نتايج= عملكرد و مشخص بودن سهم هر فرد يا گروه در نتايج، به طور خودكار موجبات مشاركت همه افراد در تحقق هدف سازمان و تعهد به سيستم ارزيابي عملكرد را فراهم مي‌نمايد. مخصوصاً چنانچه كاركنان در تهيه و تدوين شاخصها و استانداردهاي ارزيابي عملكرد دخالت داده شوند و نتايج ارزيابي به انها بازخورد داده شود و انها بدانند هدف از ارزيابي عملكرد ايجاد برنامه‌‌هاي بهبود در فرآليندهاي كاري و مديريتي است.

5-2- ايجاد امكان مقايسه و رقابت سالم

ارزيابي عملكرد سازمانها موجب مقايسه كارايي انها مي‌شود و فرصت رقابت سالم را براي سازمان فراهم مي‌آورد و حقوق ارزش كار كاركنان و تأثير امكانات بكار گرفته شده معلوم مي‌گردد و هدفها و امكانات و با يكديگر متناسب مي‌شوند. موقعيت سازمان در مقايسه با سازمانهاي ديگر را تعيين مي‌نمايد. همچنين باعث ارتقاء توانمندي سازمان در ارايه كمي و كيفي خدمات و رقابت پذيري در فضاي ملي و بين المللي مي‌گردد.

6-2- ايجاد احساس مسئوليت پذيري براي وصول به اهداف

حسن عمده ارزيابي عملكرد اين است كه مديران و مسئولان امور در فواصل زماني معين با تصويري كه از نتيجه ارزيابي عملكرد در رويارويي انها قرار داده مي‌شود. به علل پيشرفت يا عدم پيشرفت برنامه‌هاي خود واقف مي‌شوند و تا حدودي كه مربوط به انهاست در صدد رفع آنها بر مي‌آيند. ضمناً توجه دولت و مردم به عواملي كه باعث كندي كارهاست جلب مي‌شود و همگي عوامل به سهم خود با اگاهي و احساس مسئوليتي بيشتر براي وصول به هدفهاي كلي‌تر همكاري خواهند كرد. از طرفي اشخاص صالح و كاردان دلگرم مي‌شوند و تشويقها و انتصابهاي نابجا تصحيح خواهد شد.

7-2- تقويت روحيه كاركنان

در صورتي كه ارزيابي عملكرد به معناي واقعي خود تحقق پيدا كند موجب اگاهي و پي بردن سازمانها و افراد به جنبه‌هاي قوت كار خود مي گردد و نقاط ضعف براي انها مشخص مي‌شود و نقاط ضعف به طرق و وظايف مختلف و به كمك دستگاه و يا همياري خود افراد از ميان برداشته مي‌شود.

از طرفي سازمانها و افراد اعتقاد پيدا مي كنند كه كار و خدمت انها و تلاش و كوشش كه در ايفاي وظايف و مسئوليتهاي خويش به كار مي‌برند از نظرها پنهان نمي‌ماند و به حساب انها منظور مي گردد در حقيقيت برنامه ارزيابي عملكرد هم از لحاظ اصول مديريت و هم از لحاظ اصول منابع انساني اثر بخشي‌‌دارد.

8-2- كمك به توسعه

توسعه مستلزم ان است كه پس از پايان هر دوره سرمايه گذاري، بازده باارزشي در زمينه مربوط به وجود مي‌آيد. يكي از عوامل كمك به توسعه، نظارت قوي و الزام متصديان به پاسخگويي مي‌باشد. چارچوب قانوني قوي و نهادهايي كه پاسخگويي دولت را در مقابل شهروندان افزايش مي‌دهند؛ امروزه به عنوان اجزاي مهم توسعه پايدار محسوب مي‌شوند. توسعه و نظارت قوي، مترادف با مديريت صحيح است كه جوهره آن ارتقاء سطح صداقت در عملايت دولت و پاسخگويي مناسب از طريق نظام ارزيابي عملكرد مي‌باشد.

9-2- دستيابي به راه‌حلهاي جديد متناسب

از آنجايي كه قانون گذار در مقام وضع قانون امكان توجه به بسياري از زواياي اجرايي وظايف قانوني را ندارد معمولاً مواد قانوني پس از طي مراحل تصويب در مقام اجرا با مشكلاتي مواجه مي‌شود كه يا قابليت اجرايي نمي‌يابد و بگونه‌اي اجرا مي‌شود كه با خواسته و منظور مورد نظر تعارض مي يابد. در جريان ارزيابي عملكرد است كه اين قبيل مشكلات شناسايي مي‌شوند . (72)